ผู้จัดการมรดก คือใคร มีหน้าที่อะไรบ้าง

หลายครอบครัวได้ยินคำว่า "ผู้จัดการมรดก" ครั้งแรกในวันที่ไปติดต่อธนาคารหรือสำนักงานที่ดินแล้วถูกปฏิเสธ พร้อมคำแนะนำสั้น ๆ ว่า "ต้องไปตั้งผู้จัดการมรดกมาก่อน" คำถามที่ตามมาคือ ตำแหน่งนี้คืออะไรกันแน่ เป็นเจ้าของทรัพย์เลยหรือเปล่า มีอำนาจแค่ไหน และถ้ารับหน้าที่นี้แล้วต้องทำอะไรบ้าง บทความนี้จะอธิบายให้เห็นภาพครบทุกด้าน ทั้งสำหรับคนที่กำลังจะเป็น และคนที่ต้องตรวจสอบผู้จัดการมรดกของครอบครัวตัวเอง

ผู้จัดการมรดกไม่ใช่เจ้าของทรัพย์

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยที่สุดคือ คิดว่าใครได้เป็นผู้จัดการมรดกก็เท่ากับได้ทรัพย์ไปครอง ความจริงตรงกันข้าม ผู้จัดการมรดกคือ ผู้ที่กฎหมายให้อำนาจเข้ามาจัดการทรัพย์มรดกแทนกองมรดก เพื่อประโยชน์ของทายาททุกคน ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ตนเอง

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1711 กำหนดว่าผู้จัดการมรดกรวมถึงบุคคลที่ตั้งขึ้นโดยพินัยกรรมหรือโดยคำสั่งศาล เปรียบง่าย ๆ ผู้จัดการมรดกก็เหมือน "ผู้ถือกุญแจ" ที่ทำให้ธนาคาร สำนักงานที่ดิน และหน่วยงานต่าง ๆ ยอมทำงานด้วย เพราะมีเอกสารรับรองว่ามีอำนาจตามกฎหมาย แต่ตัวกุญแจนั้นไม่ได้ทำให้บ้านกลายเป็นของผู้ถือ

หน้าที่หลักที่ต้องทำจริง

เมื่อรับตำแหน่งแล้ว งานที่รออยู่มีมากกว่าที่หลายคนคิด

หน้าที่แรก จัดทำบัญชีทรัพย์มรดก มาตรา 1728 กำหนดให้ผู้จัดการมรดกลงมือทำบัญชีทรัพย์มรดกภายใน 15 วัน และมาตรา 1729 ให้ทำให้เสร็จภายในหนึ่งเดือน โดยต้องทำต่อหน้าพยานอย่างน้อยสองคนซึ่งเป็นผู้มีส่วนได้เสียในกองมรดก บัญชีนี้คือหัวใจของความโปร่งใส เพราะทำให้ทายาททุกคนเห็นตรงกันว่ากองมรดกมีอะไรบ้าง

หน้าที่ที่สอง รวบรวมทรัพย์และจัดการหนี้ ผู้จัดการมรดกต้องตามเก็บทรัพย์สินของผู้ตายให้ครบ ทั้งเงินฝาก ที่ดิน รถ หุ้น และเรียกหนี้ที่มีคนค้างชำระแก่เจ้ามรดก พร้อมกับชำระหนี้ที่กองมรดกต้องรับผิดชอบ ซึ่งต้องทำก่อนแบ่งทรัพย์ให้ทายาท

หน้าที่ที่สาม แบ่งปันทรัพย์มรดกให้ทายาท มาตรา 1719 ให้ผู้จัดการมรดกมีสิทธิและหน้าที่ทำการอันจำเป็นเพื่อจัดการมรดกโดยทั่วไปหรือเพื่อแบ่งปันทรัพย์มรดก เมื่อรวบรวมและชำระหนี้เรียบร้อยแล้ว หน้าที่สุดท้ายคือแบ่งให้ทายาทตามส่วนที่แต่ละคนมีสิทธิ

สิ่งที่ผู้จัดการมรดกห้ามทำ

มีเส้นที่ข้ามไม่ได้อยู่หลายเส้น เส้นสำคัญที่สุดคือมาตรา 1722 ซึ่งห้ามผู้จัดการมรดกทำนิติกรรมใด ๆ ที่ตนมีส่วนได้เสียเป็นปฏิปักษ์ต่อกองมรดก เว้นแต่พินัยกรรมอนุญาตหรือได้รับอนุญาตจากศาล การโอนทรัพย์ของกองมรดกเข้าชื่อตัวเองจึงเป็นสิ่งที่ทำไม่ได้ตามอำเภอใจ

อีกเรื่องที่หลายคนไม่รู้คือ มาตรา 1721 กำหนดว่าผู้จัดการมรดก ไม่มีสิทธิได้รับบำเหน็จจากกองมรดก เว้นแต่พินัยกรรมหรือทายาทโดยจำนวนข้างมากจะกำหนดให้ พูดง่าย ๆ คือโดยหลักแล้วเป็นงานที่ไม่มีค่าตอบแทน ทำด้วยความรับผิดชอบต่อครอบครัว

รับผิดอย่างไรถ้าทำผิดหน้าที่

ตำแหน่งนี้มาพร้อมความรับผิด มาตรา 1720 กำหนดให้ผู้จัดการมรดกรับผิดต่อทายาทโดยนำหลักเรื่องตัวแทนมาใช้บังคับโดยอนุโลม หมายความว่าต้องจัดการด้วยความระมัดระวัง ต้องรายงานและส่งมอบสิ่งที่ได้รับมาให้ทายาท หากประมาทเลินเล่อหรือทุจริตจนกองมรดกเสียหาย ก็ต้องชดใช้

นอกจากนี้ หากละเลยหน้าที่ ผู้มีส่วนได้เสียร้องขอให้ศาลถอนได้ตามมาตรา 1727 และหากไม่ทำบัญชีทรัพย์ตามกำหนดหรือทำอย่างทุจริต ศาลก็ถอนได้ตามมาตรา 1731 (อ่านรายละเอียดในบทความเรื่องถอนผู้จัดการมรดก)

ควรเลือกใครเป็นผู้จัดการมรดก

จากประสบการณ์ว่าความ คนที่เหมาะสมไม่จำเป็นต้องเป็นลูกคนโตเสมอไป แต่ควรเป็นคนที่ทายาทส่วนใหญ่ไว้ใจ มีเวลาวิ่งเอกสาร มีความละเอียดรอบคอบ และที่สำคัญคือยอมเปิดเผยข้อมูลให้ทุกคนตรวจสอบได้ เพราะความโปร่งใสคือสิ่งที่ป้องกันไม่ให้เรื่องมรดกกลายเป็นคดีในภายหลัง

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

ถาม: เป็นผู้จัดการมรดกแล้วได้ส่วนแบ่งมากกว่าคนอื่นไหม

ตอบ: ไม่ได้ ส่วนแบ่งมรดกเป็นไปตามสิทธิของทายาทแต่ละคน การเป็นผู้จัดการมรดกเป็นเรื่องอำนาจจัดการ ไม่ใช่สิทธิได้ทรัพย์เพิ่ม และโดยหลักไม่มีบำเหน็จตามมาตรา 1721

ถาม: ผู้จัดการมรดกต้องเป็นทายาทเท่านั้นไหม

ตอบ: ไม่จำเป็น อาจเป็นบุคคลอื่นที่เหมาะสมและไม่เป็นบุคคลต้องห้ามตามมาตรา 1718 บางครอบครัวเลือกคนกลางหรือทนายเพื่อลดความขัดแย้ง

ถาม: รับตำแหน่งแล้วอยากลาออกได้ไหม

ตอบ: การพ้นจากตำแหน่งมีขั้นตอนทางกฎหมาย ไม่ใช่แค่บอกเลิกเอง ควรปรึกษาทนายเพื่อดำเนินการให้ถูกต้อง ไม่เช่นนั้นอาจยังต้องรับผิดในหน้าที่อยู่

บทความที่เกี่ยวข้อง

• พ่อเพิ่งเสีย บ้านยังติดชื่อพ่อ ต้องตั้งผู้จัดการมรดกก่อน
• ตั้งผู้จัดการมรดกไปแล้ว แต่ไม่โปร่งใส ถอนได้ไหม
• ผู้จัดการมรดกตั้งได้กี่คน ตั้งหลายคนดีหรือเสี่ยง

ผู้จัดการมรดกคือคนถือกุญแจ ไม่ใช่เจ้าของบ้าน เข้าใจบทบาทให้ชัดตั้งแต่วันแรก แล้วครอบครัวจะไม่ต้องมาเถียงกันในวันสุดท้าย