เขียนโดย นางสาวรดาพัชร์ ทิพย์รักษ์ · อัปเดตล่าสุด มิถุนายน 2026

ตอบสั้น ๆ: เมื่อพ่อแม่หรือญาติป่วยหนักจนไม่อาจจัดการทรัพย์สินหรือตัดสินใจเองได้ เช่น เป็นอัลไซเมอร์ หรือไม่รู้สึกตัว ธนาคารและหน่วยงานมักไม่ยอมให้ผู้อื่นทำธุรกรรมแทน ทางออกตามกฎหมายคือยื่นคำร้องต่อศาลให้สั่งเป็น คนไร้ความสามารถและตั้ง "ผู้อนุบาล" (มาตรา 28) หรือกรณีบกพร่องไม่ถึงขั้นไร้ความสามารถ ให้สั่งเป็น คนเสมือนไร้ความสามารถและตั้ง "ผู้พิทักษ์" (มาตรา 32) เพื่อให้มีผู้มีอำนาจดูแลและจัดการแทนอย่างถูกกฎหมาย บทความนี้อยู่ในชุด คู่มือจัดการมรดกและทำพินัยกรรม

ผู้อนุบาล vs ผู้พิทักษ์ ต่างกันอย่างไร

กฎหมายแบ่งระดับความบกพร่องไว้ 2 ระดับ คนไร้ความสามารถ คือผู้ที่วิกลจริตหรือมีภาวะที่ไม่อาจดูแลตนเองหรือจัดการทรัพย์สินได้เลย ศาลจะสั่งเป็นคนไร้ความสามารถและตั้ง "ผู้อนุบาล" มาดูแลและทำแทนเกือบทั้งหมด ส่วน คนเสมือนไร้ความสามารถ คือผู้ที่ยังพอดูแลตนเองได้แต่บกพร่องบางส่วน เช่น กายพิการ จิตอ่อน หรือติดสุรา/ยาเสพติดจนจัดการทรัพย์สินบางเรื่องไม่ได้ ศาลจะตั้ง "ผู้พิทักษ์" มาช่วยให้ความยินยอมในกิจการสำคัญ ความต่างนี้กำหนดขอบเขตอำนาจของผู้ดูแลและประเภทธุรกรรมที่ต้องขอความยินยอม

ใครร้องขอได้ และต้องใช้อะไร

ผู้ที่ยื่นคำร้องต่อศาลได้ ได้แก่ คู่สมรส ผู้บุพการี (พ่อแม่ ปู่ย่าตายาย) ผู้สืบสันดาน (ลูกหลาน) ผู้ปกครอง/ผู้พิทักษ์ตามกรณี หรือพนักงานอัยการ เอกสารและหลักฐานที่มักต้องใช้ ได้แก่ ใบรับรองแพทย์ที่ระบุภาวะของผู้ป่วยอย่างชัดเจน เอกสารแสดงความสัมพันธ์ ทะเบียนบ้าน บัตรประชาชน และบัญชีทรัพย์สินที่ต้องจัดการ ศาลจะไต่สวนเพื่อพิจารณาภาวะของผู้ป่วยและความเหมาะสมของผู้ที่จะเป็นผู้อนุบาล/ผู้พิทักษ์ ก่อนมีคำสั่ง

ทำไมต้องผ่านศาล: ถ้าไม่มีคำสั่งศาล การที่ญาติไปถอนเงินหรือโอนทรัพย์แทนผู้ป่วยอาจไม่ชอบด้วยกฎหมายและถูกโต้แย้งภายหลัง การมีคำสั่งตั้งผู้อนุบาล/ผู้พิทักษ์ทำให้ธนาคารและหน่วยงานยอมรับและการจัดการมีผลผูกพันถูกต้อง

หน้าที่และข้อจำกัดของผู้อนุบาล

ผู้อนุบาลต้องดูแลทั้งตัวบุคคลและทรัพย์สินของคนไร้ความสามารถเพื่อประโยชน์ของผู้นั้น ไม่ใช่เพื่อตนเอง การทำนิติกรรมสำคัญบางอย่างเกี่ยวกับทรัพย์สิน เช่น ขายหรือจำนองอสังหาริมทรัพย์ มักต้องได้รับอนุญาตจากศาลก่อน เพื่อป้องกันการนำทรัพย์ของผู้ป่วยไปใช้โดยมิชอบ การจัดการที่โปร่งใสและมีเอกสารชัดเจนจึงสำคัญ และเป็นการป้องกันข้อพิพาทในครอบครัว โดยเฉพาะเมื่อมีพี่น้องหลายคนหรือมีทรัพย์สินมาก

วางแผนล่วงหน้าช่วยได้

การวางแผนตั้งแต่ยังมีสติสัมปชัญญะดี เช่น การทำพินัยกรรมและจัดโครงสร้างทรัพย์สินให้ชัด ช่วยลดความยุ่งยากของครอบครัวในอนาคต เปรียบเทียบแบบพินัยกรรมได้ที่ วิธีทำพินัยกรรมให้ถูกกฎหมาย เทียบ 5 แบบ และเมื่อผู้ป่วยเสียชีวิต การจัดการทรัพย์จะเข้าสู่กระบวนการมรดก ซึ่งมักต้อง ตั้งผู้จัดการมรดก และหากกองมรดกมีหนี้ก็ต้องเข้าใจหลักความรับผิดของทายาทตามที่อธิบายใน พ่อแม่ตายทิ้งหนี้ ทายาทต้องใช้หนี้แทนไหม

คำถามที่พบบ่อย

พ่อเป็นอัลไซเมอร์ ลูกถอนเงินในบัญชีพ่อแทนได้ไหม

โดยทั่วไปทำไม่ได้จนกว่าจะมีคำสั่งศาลตั้งผู้อนุบาล เพราะธนาคารต้องคุ้มครองเจ้าของบัญชี การยื่นคำร้องให้ศาลสั่งเป็นคนไร้ความสามารถและตั้งผู้อนุบาลจึงเป็นทางที่ถูกต้องในการจัดการเงินและทรัพย์สินแทน

ตั้งผู้อนุบาลใช้เวลานานไหม

ไม่มีกรอบตายตัว ขึ้นกับความครบถ้วนของเอกสาร โดยเฉพาะใบรับรองแพทย์ การคัดค้านของญาติ และคิวนัดศาล หากเอกสารพร้อมและครอบครัวเห็นพ้องกันมักเร็วกว่า การปรึกษาทนายช่วยเตรียมคำร้องและพยานให้ครบ

ตั้งผู้อนุบาลแล้วขายบ้านผู้ป่วยได้เลยไหม

การขายหรือจำนองอสังหาริมทรัพย์ของคนไร้ความสามารถ โดยหลักต้องได้รับอนุญาตจากศาลก่อน เพื่อคุ้มครองทรัพย์สินของผู้ป่วย ผู้อนุบาลจึงไม่สามารถจัดการทรัพย์สำคัญตามใจได้ ควรดำเนินการตามขั้นตอนเพื่อให้นิติกรรมสมบูรณ์

พี่น้องแย่งกันเป็นผู้อนุบาล ทำอย่างไร

หากมีผู้ประสงค์เป็นผู้อนุบาลหลายคนหรือมีการคัดค้าน ศาลจะพิจารณาความเหมาะสมโดยคำนึงถึงประโยชน์ของผู้ป่วยเป็นหลัก การเตรียมเหตุผลและหลักฐานความเหมาะสม รวมถึงความโปร่งใสในการจัดการทรัพย์ ช่วยให้ศาลพิจารณาได้ชัดเจน

📚 แหล่งอ้างอิงที่น่าเชื่อถือ (อ่านเพิ่มเติม)

• ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (มาตรา 28 คนไร้ความสามารถ/ผู้อนุบาล · มาตรา 32 คนเสมือนไร้ความสามารถ/ผู้พิทักษ์) — สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา
• แนวคำพิพากษาศาลฎีกาเรื่องคนไร้ความสามารถและการตั้งผู้อนุบาล — ระบบสืบค้นคำพิพากษาศาลฎีกา
• ขั้นตอนการยื่นคำร้องคดีไม่มีข้อพิพาทต่อศาล — สำนักงานศาลยุติธรรม
• อ่านเพิ่มเติมจากไทย จีน ลอว์ เฟิร์ม: คู่มือจัดการมรดก (เสาหลัก) · ตั้งผู้จัดการมรดก · วิธีทำพินัยกรรม 5 แบบ
• สำหรับบริการทางมรดกเพิ่มจากพาร์ทเนอร์ ทนายความคดีมรดก และพินัยกรรม

ปรึกษาทนายความไทย-จีน ลอว์ เฟิร์ม