เขียนโดย นางสาวรดาพัชร์ ทิพย์รักษ์ · อัปเดตล่าสุด มิถุนายน 2026

ตอบสั้น ๆ: "การรับมรดกแทนที่" ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1639 คือกรณีที่ทายาทโดยธรรมคนหนึ่ง ถึงแก่ความตายก่อนเจ้ามรดก หรือถูกกำจัดมิให้รับมรดกก่อนเจ้ามรดกตาย ถ้าทายาทคนนั้นมี "ผู้สืบสันดาน" ก็ให้ผู้สืบสันดานเข้ารับมรดกแทนที่ในส่วนที่ทายาทคนนั้นจะได้รับ ตัวอย่างที่พบบ่อยคือ พ่อ (ซึ่งเป็นลูกของปู่) เสียชีวิตก่อนปู่ เมื่อปู่ตาย หลานสามารถรับมรดกของปู่แทนที่พ่อได้ ทั้งนี้การรับแทนที่ใช้เฉพาะทายาทโดยธรรมบางลำดับ และใช้เฉพาะกรณี "ตายก่อน" หรือ "ถูกกำจัด" เท่านั้น ไม่รวมการสละมรดก บทความนี้อยู่ในชุด คู่มือจัดการมรดกและทำพินัยกรรม

รับมรดกแทนที่คืออะไร เกิดเมื่อไหร่

การรับมรดกแทนที่เกิดขึ้นเพื่อไม่ให้สายเลือดของทายาทที่จากไปก่อนต้องเสียสิทธิในมรดก โดยผู้สืบสันดาน (ลูกหลานของทายาทที่ตายก่อน) เลื่อนขึ้นมารับส่วนแบ่งแทนที่ เงื่อนไขสำคัญคือทายาทเดิมต้อง "ตายก่อนเจ้ามรดก" หรือ "ถูกกำจัดมิให้รับมรดกก่อนเจ้ามรดกตาย" หากทายาทเดิมยังมีชีวิตอยู่ในขณะเจ้ามรดกตาย ก็รับมรดกเองตามปกติ ไม่มีการรับแทนที่ การเข้าใจภาพรวมลำดับทายาทช่วยให้เห็นว่าใครรับแทนที่ใครได้ ดูที่ ลำดับทายาทโดยธรรม 6 ลำดับ

ใครรับมรดกแทนที่ได้บ้าง

การรับมรดกแทนที่ใช้กับทายาทโดยธรรมเฉพาะบางลำดับ ได้แก่ ผู้สืบสันดาน (ลูก หลาน เหลน) พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกัน และลุงป้าน้าอา โดยผู้สืบสันดานของทายาทเหล่านี้เข้ารับแทนที่ได้ แต่มีข้อสังเกตสำคัญคือ บิดามารดาและปู่ย่าตายายของเจ้ามรดกไม่มีการรับมรดกแทนที่ และ คู่สมรสก็ไม่มีการรับแทนที่ เพราะเป็นทายาทเฉพาะตัว ดังนั้น "หลานรับแทนพ่อ" ทำได้เพราะพ่อเป็นผู้สืบสันดานของปู่ แต่กรณีอื่นต้องดูลำดับให้ชัด

แทนที่ได้เท่าส่วนของคนเดิม: ผู้รับมรดกแทนที่ได้รับส่วนแบ่ง "เท่ากับส่วนที่ทายาทเดิมจะได้รับ" ไม่ใช่ได้เพิ่มเป็นรายหัว เช่น ถ้าพ่อมีสิทธิได้ 1 ส่วน และพ่อมีลูก 3 คน ลูกทั้ง 3 ก็แบ่ง 1 ส่วนนั้นกันเอง ไม่ใช่ได้คนละ 1 ส่วน การคำนวณส่วนแบ่งจึงต้องทำอย่างระมัดระวัง

ตายก่อน-ถูกกำจัด รับแทนที่ได้ / สละมรดก รับแทนที่ไม่ได้

จุดที่คนเข้าใจผิดบ่อยคือ การรับมรดกแทนที่ใช้เฉพาะกรณีทายาทเดิม "ตายก่อน" เจ้ามรดก หรือ "ถูกกำจัดมิให้รับมรดก" เท่านั้น ส่วนกรณีที่ทายาทเดิม "สละมรดก" นั้น ผลทางกฎหมายต่างออกไปและมีบทเฉพาะเรื่องผู้สืบสันดานของผู้สละ ซึ่งไม่ใช่การรับแทนที่ในความหมายเดียวกัน การแยกแยะสามกรณีนี้ (ตายก่อน / ถูกกำจัด / สละ) สำคัญมากต่อการกำหนดว่าใครได้ทรัพย์ เรื่องการสละมรดกดูที่ การสละมรดก ม.1612

รับมรดกแทนที่กับพินัยกรรม

การรับมรดกแทนที่เป็นหลักของการรับมรดกในฐานะ "ทายาทโดยธรรม" หากเจ้ามรดกทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้บุคคลใดไว้ชัดเจน ก็เป็นไปตามพินัยกรรมก่อน และหากผู้รับพินัยกรรมตายก่อนเจ้ามรดก ข้อกำหนดในพินัยกรรมส่วนนั้นอาจตกไป ซึ่งเป็นคนละหลักกับการรับแทนที่ของทายาทโดยธรรม การวางแผนด้วยพินัยกรรมที่รัดกุมช่วยกำหนดผู้รับทรัพย์ให้ชัดและลดข้อพิพาท และควรระวังไม่ให้พินัยกรรมเป็นโมฆะ ดูที่ พินัยกรรมเป็นโมฆะ ถูกคัดค้านเพราะอะไร

มีข้อพิพาทเรื่องแทนที่ ต้องทำอย่างไร

ในทางปฏิบัติ ข้อพิพาทเรื่องการรับมรดกแทนที่มักเกิดตอนแบ่งมรดกหรือตั้งผู้จัดการมรดก เช่น ทายาทบางคนไม่ยอมรับว่าหลานมีสิทธิแทนที่พ่อ หรือมีการคำนวณส่วนแบ่งไม่ถูกต้อง ผู้มีสิทธิควรรวบรวมเอกสารแสดงความสัมพันธ์ในครอบครัว เช่น สูติบัตร ทะเบียนบ้าน ใบมรณบัตรของทายาทที่ตายก่อน แล้วดำเนินการผ่านการตั้งผู้จัดการมรดกหรือฟ้องแบ่งมรดก การฟ้องแบ่งมรดกและเพิกถอนการโอนที่ไม่ชอบดูที่ ฟ้องแบ่งมรดก & เพิกถอนการโอน

ตัวอย่างการคำนวณส่วนแบ่งแทนที่

เพื่อให้เห็นภาพชัด สมมติว่าปู่มีบุตร 2 คน คือ นาย ก. และ นาย ข. ต่อมานาย ก. เสียชีวิตก่อนปู่ โดยนาย ก. มีบุตร (หลานของปู่) 2 คน เมื่อปู่ถึงแก่ความตาย มรดกของปู่โดยหลักแบ่งเป็น 2 ส่วนเท่ากันระหว่างนาย ก. กับ นาย ข.

• ส่วนของนาย ข. (ยังมีชีวิต) รับไปเต็มส่วนของตน
• ส่วนของนาย ก. (ตายก่อน) ตกแก่หลาน 2 คนที่เข้ารับแทนที่ โดยหลาน 2 คนแบ่งส่วนของนาย ก. กันเอง ไม่ใช่ได้คนละเท่ากับนาย ข.

จะเห็นว่าการรับมรดกแทนที่รักษาสัดส่วนตาม "สาย" ของทายาทเดิม ไม่ใช่แบ่งใหม่เป็นรายหัวทั้งหมด การคำนวณจริงอาจซับซ้อนขึ้นเมื่อมีคู่สมรสของเจ้ามรดกหรือทายาทหลายลำดับ จึงควรให้ทนายตรวจสอบเพื่อไม่ให้แบ่งผิดส่วน

คำถามที่พบบ่อย

พ่อตายก่อนปู่ หลานได้มรดกปู่ไหม

ได้ เพราะพ่อเป็นผู้สืบสันดานของปู่ เมื่อพ่อตายก่อนปู่ หลาน (ผู้สืบสันดานของพ่อ) เข้ารับมรดกของปู่แทนที่พ่อได้ตามมาตรา 1639 โดยได้รับส่วนแบ่งเท่ากับส่วนที่พ่อจะได้รับ

รับมรดกแทนที่ได้ส่วนแบ่งเท่าไหร่

ผู้รับมรดกแทนที่ได้รับส่วนแบ่งเท่ากับส่วนที่ทายาทเดิมจะได้รับ หากมีผู้รับแทนที่หลายคนก็แบ่งส่วนนั้นกันเอง ไม่ใช่ได้คนละส่วนเต็มเป็นรายหัว การคำนวณต้องดูจำนวนทายาทและลำดับให้ครบ

ถ้าพ่อสละมรดกปู่ ลูกของพ่อรับแทนที่ได้ไหม

กรณี "สละมรดก" มีบทเฉพาะที่ต่างจากการรับแทนที่ตามมาตรา 1639 ซึ่งใช้เฉพาะกรณีตายก่อนหรือถูกกำจัด ผลของการสละมรดกต่อผู้สืบสันดานจึงต้องพิจารณาแยกเป็นกรณี ควรปรึกษาทนายเพื่อความชัดเจน

คู่สมรสของทายาทที่ตายก่อน รับแทนที่ได้ไหม

ไม่ได้ การรับมรดกแทนที่จำกัดเฉพาะ "ผู้สืบสันดาน" ของทายาทที่ตายก่อนหรือถูกกำจัด คู่สมรสของทายาทที่ตายก่อนไม่ใช่ผู้สืบสันดาน จึงไม่มีสิทธิรับมรดกแทนที่

📚 แหล่งอ้างอิงที่น่าเชื่อถือ (อ่านเพิ่มเติม)

• ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1629, 1639-1645 (ทายาทโดยธรรมและการรับมรดกแทนที่) — สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา
• ความรู้เรื่องมรดกสำหรับประชาชน — กระทรวงยุติธรรม
• แนวคำพิพากษาศาลฎีกาเรื่องการรับมรดกแทนที่ — ระบบสืบค้นคำพิพากษาศาลฎีกา
• อ่านเพิ่มเติมจากไทย จีน ลอว์ เฟิร์ม: คู่มือจัดการมรดก (เสาหลัก) · ลำดับทายาทโดยธรรม · การสละมรดก
• สำหรับบริการทางมรดกเพิ่มจากพาร์ทเนอร์ ทนายความคดีมรดก และพินัยกรรม

ปรึกษาทนายความไทย-จีน ลอว์ เฟิร์ม