เขียนโดย นายศรศักดา จิราพงษ์ · อัปเดตล่าสุด มิถุนายน 2026

ตอบสั้น ๆ: นายจ้างที่มีลูกจ้าง ตั้งแต่ 10 คนขึ้นไป ต้องจัดให้มี "ข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน" เป็นภาษาไทยตามพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน มาตรา 108 โดยต้องมีรายการสำคัญครบ เช่น วันเวลาทำงาน วันหยุด วันลา ค่าจ้าง วินัยและโทษทางวินัย และการร้องทุกข์ ปัจจุบันไม่ต้องส่งให้อธิบดีตรวจแล้ว แต่ต้องประกาศให้ลูกจ้างทราบและเก็บไว้ให้ตรวจได้ บทความนี้อยู่ในชุด คู่มือกฎหมายแรงงานสำหรับนายจ้าง

ต้องมีเมื่อไหร่ ใครต้องทำ

หน้าที่จัดทำข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงานเกิดขึ้นเมื่อนายจ้างมีลูกจ้างตั้งแต่ 10 คนขึ้นไป โดยนับลูกจ้างทั้งหมดของนายจ้างรายนั้น เมื่อถึงเกณฑ์แล้วต้องจัดทำเป็นภาษาไทยและดำเนินการให้ครบตามกรอบเวลาที่กฎหมายกำหนด การมีข้อบังคับไม่ใช่แค่ "ทำให้ครบกฎ" แต่เป็นเครื่องมือบริหารคนที่ช่วยให้กติกาในที่ทำงานชัดเจนและบังคับใช้ได้จริง

ต้องมีรายการอะไรบ้าง (ม.108)

มาตรา 108 กำหนดรายการอย่างน้อยที่ข้อบังคับต้องมี ได้แก่

• วันทำงาน เวลาทำงานปกติ และเวลาพัก
• วันหยุดและหลักเกณฑ์การหยุด
• หลักเกณฑ์การทำงานล่วงเวลาและการทำงานในวันหยุด
• วันและสถานที่จ่ายค่าจ้าง ค่าล่วงเวลา ค่าทำงานในวันหยุด
• วันลาและหลักเกณฑ์การลา
• วินัยและโทษทางวินัย
• การร้องทุกข์
• การเลิกจ้าง ค่าชดเชย และค่าชดเชยพิเศษ

รายการเหล่านี้เชื่อมโยงกับสิทธิและหน้าที่ตามกฎหมายแรงงานทั้งหมด ทั้งเรื่องค่าชดเชยเมื่อเลิกจ้าง (ดู ค่าชดเชยเลิกจ้างตามอายุงาน) จึงควรเขียนให้สอดคล้องกับกฎหมายปัจจุบัน ไม่ใช่ลอกแบบเก่ามาใช้

ทำไมข้อบังคับคือ "เกราะ" ของนายจ้าง

หมวด "วินัยและโทษทางวินัย" ในข้อบังคับคือหัวใจของการบริหารวินัยและการเลิกจ้างอย่างชอบธรรม เพราะการเลิกจ้างโดยอ้างว่าลูกจ้างฝ่าฝืน "ข้อบังคับ" จะหนักแน่นก็ต่อเมื่อมีข้อบังคับที่เขียนชัดและประกาศให้ลูกจ้างทราบแล้ว กรณีฝ่าฝืนไม่ร้ายแรงก็ต้องอาศัยการตักเตือนเป็นหนังสือก่อนตามกฎหมาย ซึ่งโยงกับเงื่อนไขการเลิกจ้างโดยไม่ต้องจ่ายค่าชดเชย

เชื่อมกับการเลิกจ้าง: หากข้อบังคับไม่ชัดหรือไม่มี การอ้างเหตุเลิกจ้างจะอ่อนและเสี่ยงถูกมองว่าไม่เป็นธรรม อ่านเงื่อนไขที่เลิกจ้างได้โดยไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยที่ เลิกจ้างไม่ต้องจ่ายค่าชดเชย (ม.119) และความเสี่ยงคดี เลิกจ้างไม่เป็นธรรม

ประกาศและปรับปรุงอย่างไร

เมื่อจัดทำแล้วต้องประกาศ/เผยแพร่ให้ลูกจ้างทราบ เช่น ปิดประกาศ ณ ที่ทำงานในที่เปิดเผย หรือเผยแพร่ในช่องทางที่ลูกจ้างเข้าถึงได้ และเก็บไว้ ณ สถานประกอบการเพื่อให้พนักงานตรวจแรงงานตรวจสอบได้ ปัจจุบันนายจ้างไม่ต้องส่งสำเนาให้อธิบดีตรวจเหมือนในอดีต แต่ยังต้องรักษาให้เป็นปัจจุบัน หากมีการแก้ไขกฎหมายหรือเปลี่ยนแปลงสภาพการจ้าง ก็ควรปรับข้อบังคับให้สอดคล้อง การออกแบบข้อบังคับควรทำคู่กับสัญญาจ้างที่รัดกุม ดูแนวทางที่ สัญญาจ้างแรงงาน ร่างอย่างไรให้รัดกุม

คำถามที่พบบ่อย

ลูกจ้าง 9 คน ต้องมีข้อบังคับไหม

หน้าที่ตามกฎหมายเริ่มเมื่อมีลูกจ้างตั้งแต่ 10 คนขึ้นไป หากยังไม่ถึงเกณฑ์ก็ยังไม่บังคับ แต่การมีระเบียบหรือข้อตกลงการทำงานที่ชัดเจนไว้ก่อนก็เป็นผลดีต่อการบริหารและลดข้อพิพาท เมื่อใกล้ถึงเกณฑ์ควรเตรียมจัดทำล่วงหน้า

ยังต้องส่งข้อบังคับให้กรมแรงงานตรวจไหม

ปัจจุบันไม่ต้องส่งสำเนาให้อธิบดีตรวจเหมือนเดิมแล้ว แต่ยังต้องจัดทำให้ครบ ประกาศให้ลูกจ้างทราบ และเก็บไว้ให้พนักงานตรวจแรงงานตรวจสอบได้ การเข้าใจคลาดเคลื่อนว่า "ไม่ต้องส่ง = ไม่ต้องมี" เป็นความเสี่ยงที่ควรเลี่ยง

ลอกข้อบังคับบริษัทอื่นมาใช้ได้ไหม

ใช้เป็นแนวได้ แต่ข้อบังคับควรสอดคล้องกับลักษณะงาน โครงสร้าง และสภาพการจ้างจริงของบริษัทคุณ และต้องไม่ขัดกับกฎหมายปัจจุบัน การลอกมาทั้งฉบับอาจมีข้อที่ใช้ไม่ได้หรือเสียเปรียบ ควรให้ทนายปรับให้เหมาะกับองค์กร

ข้อบังคับขัดกับกฎหมาย จะเป็นอย่างไร

ข้อบังคับที่ให้สิทธิลูกจ้างต่ำกว่าที่กฎหมายกำหนด ส่วนที่ขัดนั้นใช้บังคับไม่ได้ และต้องเป็นไปตามกฎหมายซึ่งให้สิทธิสูงกว่า การร่างให้ถูกต้องตั้งแต่ต้นจึงช่วยป้องกันทั้งข้อพิพาทและการเสียเปรียบโดยไม่จำเป็น

📚 แหล่งอ้างอิงที่น่าเชื่อถือ (อ่านเพิ่มเติม)

• พระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน (มาตรา 108 ข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน) — สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา
• แนวปฏิบัติการจัดทำและประกาศข้อบังคับเกี่ยวกับการทำงาน — กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน
• แนวคำพิพากษาศาลฎีกาแผนกคดีแรงงานเรื่องวินัยและการเลิกจ้าง — ระบบสืบค้นคำพิพากษาศาลฎีกา
• อ่านเพิ่มเติมจากไทย จีน ลอว์ เฟิร์ม: คู่มือกฎหมายแรงงาน (เสาหลัก) · เลิกจ้างไม่ต้องจ่ายค่าชดเชย ม.119 · สัญญาจ้างแรงงาน

ปรึกษาทนายความไทย-จีน ลอว์ เฟิร์ม