ผู้ค้ำจ่ายหนี้แทนแล้ว เรียกคืนจากลูกหนี้อย่างไร

เขียนโดย นายศรศักดา จิราพงษ์ · อัปเดต 27 ตุลาคม 2569

คุณเซ็นค้ำหนี้ให้คนรู้จักหรือคู่ค้า เมื่อถูกทวงจึงจ่ายแทนไปแล้ว แต่ลูกหนี้บอกว่าไม่ได้ขอให้จ่าย หรือขอเลื่อนไปเรื่อย ๆ ก่อนทวงคืนต้องแยกให้ได้ว่าเงินที่จ่ายคือหนี้ใด จ่ายในฐานะอะไร และยังมีหลักฐานสิทธิของเจ้าหนี้เหลืออยู่หรือไม่

ผู้ค้ำประกันที่ชำระหนี้แทนมีสิทธิไล่เบี้ยจากลูกหนี้และรับช่วงสิทธิของเจ้าหนี้ตามมาตรา 693 แต่ไม่ได้หมายความว่าจ่ายเท่าไรก็เรียกคืนได้ทุกกรณี ต้องตรวจหนี้ที่มีอยู่จริง ข้อต่อสู้ของลูกหนี้ และการแจ้งก่อนจ่าย โดยเฉพาะกรณีผู้ค้ำไม่แจ้งแล้วลูกหนี้ชำระซ้ำ หรือผู้ค้ำละเลยข้อต่อสู้ที่ควรยกขึ้น สิทธิเรียกคืนอาจได้รับผลกระทบ

กรณีใดเข้าข่ายผู้ค้ำใช้สิทธิไล่เบี้ย

บทความนี้เป็นแนวทางดำเนินการสำหรับผู้ที่ผูกพันเป็นผู้ค้ำประกันตามสัญญา และได้ชำระหนี้ที่ค้ำให้เจ้าหนี้แล้ว ทั้งการจ่ายครั้งเดียวและทยอยจ่าย ต้องพิสูจน์ได้ว่าแต่ละครั้งชำระหนี้ของลูกหนี้รายใด ไม่ใช่การโอนช่วยเหลือทั่วไป

ถ้าคุณเป็นผู้กู้ร่วม ลูกหนี้ร่วม หุ้นส่วน หรือออกเงินแทนโดยไม่มีฐานค้ำประกัน ต้องตรวจสิทธิเรียกคืนตามความสัมพันธ์จริง ไม่ควรใส่คำว่า “ไล่เบี้ยผู้ค้ำ” ในหนังสือทวงโดยยังไม่ตรวจเอกสาร หากยังไม่ได้จ่าย ควรตรวจ สัญญาค้ำประกันกฎหมายใหม่ ผู้ค้ำรับผิดแค่ไหน ก่อนตัดสินใจ

กรณีมีผู้ค้ำหลายคนหรือมีหลักประกันหลายรายการ ต้องแยกการเรียกจากลูกหนี้ออกจากการแบ่งความรับผิดระหว่างผู้ค้ำ ไม่ควรนำยอดทั้งหมดไปเรียกทุกคนโดยไม่มีการหักสิ่งที่ได้รับคืนแล้ว

สิ่งที่ควรทำหลังจ่ายแทน

1. ขอรายการรับชำระจากเจ้าหนี้ ระบุเลขสัญญา ชื่อลูกหนี้ จำนวนและวันที่รับ พร้อมแยกต้นเงิน ดอกเบี้ย ค่าใช้จ่าย และยอดคงเหลือ
2. รวบรวมสัญญาค้ำและหนี้ประธานทุกฉบับ รวมถึงการปรับโครงสร้างหนี้ หนังสือทวง และข้อตกลงปิดบัญชี เพื่อดูว่าจ่ายในฐานะผู้ค้ำจริงและมีการเปลี่ยนสิทธิใดไปแล้ว
3. ตรวจหลักฐานแจ้งลูกหนี้ก่อนหรือเมื่อจ่าย หากไม่เคยแจ้งให้รีบส่งรายละเอียดการจ่ายและขอให้ยืนยันว่าไม่ได้ชำระซ้ำ โดยเก็บหลักฐานส่งถึง
4. ขอเอกสารหนี้และหลักประกันที่จำเป็นต่อการใช้สิทธิจากเจ้าหนี้ อย่าเพิ่งยินยอมให้ทำลายเอกสารหรือปลดหลักประกันทั้งหมดโดยไม่ประเมินผล
5. ทำบัญชีเรียกคืนเฉพาะรายการที่มีฐานและหลักฐานรองรับ หักเงินที่ลูกหนี้คืนแล้ว แยกดอกเบี้ยและค่าเสียหายออกจากเงินที่จ่ายแทน
6. ส่งหนังสือเรียกชำระให้ลูกหนี้ ระบุที่มาสิทธิ ยอด หลักฐานและกำหนดตอบที่เหมาะสม หากตกลงผ่อนต้องทำเงื่อนไขใหม่โดยไม่ทำให้สิทธิเดิมคลุมเครือ

ไล่เบี้ยกับรับช่วงสิทธิ ต่างกันตรงไหน

สิทธิไล่เบี้ยคือสิทธิของผู้ค้ำที่จ่ายแล้วในการเรียกจากลูกหนี้ตามมาตรา 693 ซึ่งกล่าวถึงต้นเงิน ดอกเบี้ย และความสูญเสียหรือเสียหายเพราะการค้ำประกัน แต่แต่ละรายการต้องมีที่มาและสัมพันธ์กับการค้ำ ไม่ใช่กำหนดค่าเสียเวลาเป็นเงินก้อนเอง

การรับช่วงสิทธิคือการเข้ามาใช้สิทธิที่เจ้าหนี้มีเหนือลูกหนี้ภายในขอบเขตที่กฎหมายให้รับช่วง หากมีจำนองหรือหลักประกัน อาจมีประเด็นเรื่องเอกสาร ทะเบียน ขอบเขตการรับช่วง และสิทธิของเจ้าหนี้ที่ยังได้รับชำระไม่ครบ จึงไม่ควรถือว่ามีสลิปแล้วสามารถยึดทรัพย์เองได้

การจ่ายปิดหนี้ในราคาที่ตกลงลดกัน ต้องตรวจยอดที่จ่ายจริงและผลของข้อตกลง อย่าเรียกยอดเดิมเต็มจำนวนเพียงเพราะเคยปรากฏในหนังสือทวง ถ้าเจ้าหนี้รับบางส่วนแต่ยังมีหนี้คงค้าง ให้ขอรายการแยกไว้ชัดเจน

เหตุใดการแจ้งลูกหนี้ก่อนจ่ายจึงสำคัญ

มาตรา 696 กำหนดผลกรณีผู้ค้ำชำระแทนโดยไม่บอกลูกหนี้ และลูกหนี้ไม่รู้จึงชำระซ้ำ ผู้ค้ำจะไม่มีสิทธิไล่เบี้ยลูกหนี้ในกรณีนั้น แต่ต้องไปเรียกคืนจากเจ้าหนี้ฐานลาภมิควรได้ การแจ้งจึงช่วยป้องกันทั้งการจ่ายซ้ำและข้อพิพาทว่าเงินครั้งใดเป็นของใคร

นอกจากนี้ มาตรา 694–695 เกี่ยวกับการยกข้อต่อสู้ของลูกหนี้ หากมีหลักฐานว่าหนี้ชำระแล้ว ยอดไม่ถูกต้อง หรือมีข้อต่อสู้อื่น ต้องตรวจให้ครบก่อนจ่าย การละเลยอาจทำให้เสียสิทธิไล่เบี้ยในส่วนที่เกี่ยวข้อง เว้นแต่เข้าข้อยกเว้นตามกฎหมาย

หากจ่ายไปแล้วโดยไม่รู้ข้อพิพาท อย่าทำเอกสารย้อนหลังให้เหมือนเคยแจ้ง ให้เก็บหลักฐานตามจริงว่าทราบเรื่องใดเมื่อไร และส่งให้ทนายประเมินผลจากลำดับเหตุการณ์นั้น

เอกสารที่ควรเตรียม

• คู่กรณี: สัญญาค้ำ สัญญาหนี้ประธาน และเอกสารยืนยันตัวลูกหนี้ เพื่อแยกฐานผู้ค้ำออกจากผู้กู้ร่วม
• บัญชีหนี้: หนังสือแจ้งยอด ตารางคำนวณ หลักฐานชำระและใบรับเงิน เพื่อพิสูจน์ยอดที่จ่ายแทนจริง
• ทรัพย์และหลักประกัน: สัญญาจำนอง จำนำ หรือเอกสารหลักประกันที่มี เพื่อประเมินสิทธิรับช่วงและสิ่งที่ยังใช้ได้
• ข้อพิพาท: ข้อความแจ้งลูกหนี้ หลักฐานชำระซ้ำ คำโต้แย้ง และเอกสารคดี เพื่อดูข้อจำกัดในการเรียกคืน

ระยะเวลาและค่าใช้จ่าย

หากเจ้าหนี้ออกเอกสารรับชำระครบและลูกหนี้ยอมรับยอด การเจรจาอาจเริ่มได้โดยไม่ต้องสืบเอกสารมาก แต่ถ้ามีการจ่ายหลายครั้ง หลายสัญญา หรือหลักประกันถูกปลดแล้ว ต้องตรวจย้อนหลังเพิ่ม การกำหนดอายุความต้องแยกฐานไล่เบี้ยออกจากสิทธิที่รับช่วง ไม่ควรถือว่าใช้กำหนดเดียวกันทุกกรณี

ค่าทนายสำหรับตรวจสิทธิและทวงถามต่างจากค่าดำเนินคดีหรือบังคับคดี ค่าคัดเอกสารทะเบียนและค่าใช้จ่ายตรวจหลักประกันเป็นอีกส่วน ส่วนค่าธรรมเนียมศาลต้องประเมินตามคำขอและทุนทรัพย์จริง จึงต้องดูเอกสารก่อนแจ้งยอดรวม

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• จ่ายตามยอดที่ทวงโดยไม่ตรวจหนี้และข้อต่อสู้ของลูกหนี้ก่อน แล้วคาดว่าจะเรียกคืนได้ทั้งหมด
• ไม่แจ้งการจ่ายจนลูกหนี้ชำระซ้ำ ทำให้ต้องเปลี่ยนคู่กรณีและฐานเรียกเงินคืน
• เซ็นเอกสารปิดบัญชีที่มีข้อความสละสิทธิของตน หรือยอมให้ปลดหลักประกันโดยไม่ตรวจผล
• รวมดอกเบี้ย ค่าทนาย และค่าเสียหายทุกอย่างเป็นยอดเดียวโดยไม่มีฐานคำนวณ ทำให้เจรจาและพิสูจน์ยอดยากขึ้น

เมื่อใดควรให้ทนายรับช่วงต่อ

ควรให้ทนายตรวจทันทีเมื่อลูกหนี้อ้างว่าไม่มีหนี้ มีการชำระซ้ำ เจ้าหนี้ไม่ยอมให้เอกสาร หรือมีการปลดหลักประกันไปแล้ว หากได้รับหมายคดีในฐานะผู้ค้ำแต่ยังไม่จ่าย ต้องจัดการกำหนดในคดีนั้นก่อน ไม่ควรรอเจรจาเรียกคืนกับลูกหนี้เพียงอย่างเดียว

ถ้าลูกหนี้เสนอผ่อนให้ตรวจฐานดอกเบี้ยและเงื่อนไขผิดนัดด้วย ดูประเด็น ผ่อนหนี้เป็นงวด ดอกเบี้ยผิดนัดคิดทั้งยอดได้ไหม เพื่อแยกยอดรายงวดจากยอดคงเหลือทั้งหมด

ทนายช่วยอะไรได้บ้าง

ทนายตรวจฐานค้ำประกันและสิทธิหลังชำระ จัดบัญชีเงินที่เรียกคืนได้ ตรวจเอกสารรับช่วงหลักประกัน ร่างหนังสือทวงหรือข้อตกลงผ่อน และประเมินการฟ้องกับบุคคลที่ถูกต้อง เมื่อมีคำพิพากษาแล้วจึงพิจารณาการบังคับคดีจากทรัพย์ที่ตรวจพบ

งานตรวจและร่างข้อตกลงอยู่ใน บริการร่างและทบทวนสัญญาทางกฎหมาย ส่วนความสัมพันธ์ของสัญญาหนี้กับเอกสารประกอบดูได้ที่ คู่มือร่างและตรวจสัญญาธุรกิจ ฉบับสมบูรณ์ 2026

คำถามที่พบบ่อย

มีแค่สลิปโอนให้เจ้าหนี้ ฟ้องลูกหนี้ได้เลยไหม

สลิปช่วยยืนยันการจ่าย แต่ยังต้องเชื่อมกับสัญญาค้ำ หนี้ที่ชำระ และสิทธิเรียกคืน ควรขอใบรับเงินหรือหนังสือยืนยันยอดที่ระบุลูกหนี้และเลขสัญญา

ลูกหนี้บอกว่าไม่ได้สั่งให้ผู้ค้ำจ่าย จึงไม่คืน ถูกไหม

การไม่มีคำสั่งให้จ่ายไม่ใช่คำตอบเด็ดขาด ต้องตรวจฐานค้ำ หนี้และการชำระ รวมถึงผลของการไม่แจ้งจนเกิดการชำระซ้ำหรือการละเลยข้อต่อสู้

ผู้ค้ำยึดรถหรือที่ดินของลูกหนี้เองได้ไหม

สิทธิไล่เบี้ยหรือรับช่วงไม่ใช่อำนาจเข้ายึดทรัพย์เอง ต้องตรวจสิทธิในหลักประกันและใช้กระบวนการที่กฎหมายรองรับ การนำทรัพย์ไปเองอาจสร้างข้อพิพาทเพิ่มเติม

ติดต่อเพื่อตรวจเอกสาร

คำเตือน

เนื้อหานี้เป็นข้อมูลกฎหมายทั่วไป คำตอบของแต่ละกรณีอาจเปลี่ยนตามข้อเท็จจริง เอกสาร และกำหนดเวลา ควรให้ทนายตรวจข้อมูลก่อนลงนามหรือดำเนินการที่กระทบสิทธิ

แหล่งกฎหมายที่ใช้จัดทำบทความ

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์: มาตรา 693 เรื่องไล่เบี้ยและรับช่วงสิทธิ; มาตรา 694–695 เรื่องข้อต่อสู้ของลูกหนี้; มาตรา 696 เรื่องผู้ค้ำไม่แจ้งแล้วลูกหนี้ชำระซ้ำ

ตัวบทประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ จัดทำโดยสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา เผยแพร่บนเว็บไซต์ ศอ.บต. · ตรวจมาตราที่อ้างเมื่อ 27 ตุลาคม 2569