พินัยกรรมเป็นโมฆะ 7 ข้อผิดพลาดที่ทำให้ความตั้งใจสูญเปล่า

เรื่องที่น่าเสียดายที่สุดในคดีมรดก ไม่ใช่คดีที่พี่น้องทะเลาะกันเพราะไม่มีพินัยกรรม แต่คือคดีที่ มีพินัยกรรมอยู่ในมือ แต่ใช้ไม่ได้ เพราะทำผิดแบบเพียงจุดเดียว ความตั้งใจดีของพ่อแม่ที่นั่งเขียนด้วยความรัก กลายเป็นกระดาษที่ไม่มีผลทางกฎหมาย และทรัพย์ก็ต้องกลับไปแบ่งตามทายาทโดยธรรม ซึ่งอาจไม่ใช่สิ่งที่ท่านต้องการเลย

มาตรา 1705 กำหนดไว้ว่า พินัยกรรมหรือข้อกำหนดพินัยกรรมที่ทำขึ้นขัดต่อบทบัญญัติเรื่องแบบ ย่อมเป็นโมฆะ นี่คือ 7 จุดที่พลาดกันบ่อยที่สุด

ข้อผิดพลาดที่ 1 พยานไม่ครบสองคน

พินัยกรรมแบบธรรมดาตามมาตรา 1656 ต้องมีพยานอย่างน้อยสองคน และต้องอยู่ พร้อมกัน ในขณะที่ผู้ทำพินัยกรรมลงลายมือชื่อ การให้พยานคนหนึ่งเซ็นวันนี้ อีกคนเซ็นพรุ่งนี้ ไม่เป็นไปตามแบบ และเสี่ยงต่อความสมบูรณ์ของพินัยกรรมอย่างยิ่ง

ข้อผิดพลาดที่ 2 ให้ผู้รับทรัพย์เป็นพยานหรือผู้เขียน

นี่คือข้อที่พบบ่อยที่สุด เพราะครอบครัวมักให้ลูกที่อยู่ด้วยเซ็นเป็นพยาน โดยไม่รู้ว่ามาตรา 1653 ห้ามผู้เขียนหรือพยานในพินัยกรรมเป็นผู้รับทรัพย์ตามพินัยกรรมนั้น ผลคือข้อกำหนดที่ยกทรัพย์ให้คนนั้นอาจเสียไป ทั้งที่เป็นคนที่พ่อแม่ตั้งใจให้มากที่สุด

วิธีเลี่ยงง่ายมาก คือเลือกพยานที่เป็นบุคคลภายนอกซึ่งไม่ได้รับทรัพย์ใด ๆ ตามพินัยกรรม เช่น เพื่อนบ้าน เพื่อนร่วมงาน หรือผู้ที่ไม่มีส่วนได้เสีย

ข้อผิดพลาดที่ 3 ใช้พยานที่เป็นบุคคลต้องห้าม

มาตรา 1670 กำหนดว่าผู้ที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ บุคคลวิกลจริตหรือบุคคลซึ่งศาลสั่งให้เป็นผู้เสมือนไร้ความสามารถ และบุคคลที่หูหนวก เป็นใบ้ หรือจักษุบอดทั้งสองข้าง เป็นพยานในพินัยกรรมไม่ได้ การใช้หลานอายุ 16 ปีเซ็นเป็นพยานจึงเป็นความผิดพลาดที่เกิดขึ้นได้ง่ายและกระทบความสมบูรณ์

ข้อผิดพลาดที่ 4 ไม่ลงวัน เดือน ปี

ทั้งแบบธรรมดาและแบบเขียนเองต่างกำหนดให้ต้องลงวัน เดือน ปีที่ทำ วันที่ไม่ใช่พิธีกรรม แต่คือสิ่งที่ใช้พิสูจน์ว่าฉบับใดทำก่อนหลัง และใช้ประเมินว่าขณะทำนั้นผู้ทำมีความสามารถหรือไม่ การลืมลงวันที่จึงเป็นจุดอ่อนที่ถูกหยิบมาโต้แย้งได้ทันที

ข้อผิดพลาดที่ 5 พิมพ์ทั้งฉบับแล้วไม่มีพยาน

หลายคนเข้าใจว่าพิมพ์ด้วยคอมพิวเตอร์แล้วเซ็นชื่อก็เพียงพอ ความจริงคือถ้าพิมพ์ ต้องเข้าแบบธรรมดาซึ่งต้องมีพยานสองคน หากไม่มีพยานก็ไม่เข้าแบบใดเลย เพราะแบบเขียนเองตามมาตรา 1657 บังคับให้เขียนด้วยลายมือตนเองทั้งฉบับ

ข้อผิดพลาดที่ 6 ระบุทรัพย์กำกวมจนตีความไม่ได้

ข้อนี้อาจไม่ทำให้พินัยกรรมเป็นโมฆะทั้งฉบับ แต่ทำให้เกิดข้อพิพาทได้มาก เช่น เขียนว่า "ยกบ้านให้ลูกชาย" ทั้งที่มีลูกชายสามคนและมีบ้านสองหลัง หรือ "ยกที่ดินให้ลูกคนโต" โดยไม่ระบุเลขที่โฉนด ทางแก้คือระบุให้เจาะจงที่สุด ทั้งชื่อนามสกุลผู้รับ เลขบัตรประชาชน และเลขที่เอกสารสิทธิของทรัพย์

ข้อผิดพลาดที่ 7 ทำในขณะที่ไม่มีความสามารถหรือถูกครอบงำ

แม้จะทำถูกแบบทุกอย่าง แต่หากพิสูจน์ได้ว่าผู้ทำพินัยกรรมไม่มีสติสัมปชัญญะสมบูรณ์ในขณะทำ เช่น ป่วยหนักจนไม่รู้สึกตัว หรือถูกข่มขู่ หลอกลวง ครอบงำให้ทำ พินัยกรรมนั้นก็อาจถูกโต้แย้งได้ ด้วยเหตุนี้จึงควรทำพินัยกรรมตั้งแต่ยังแข็งแรงและมีสติสมบูรณ์ ไม่ใช่รอจนวันสุดท้าย

วิธีป้องกันที่ดีที่สุด

จากทั้ง 7 ข้อจะเห็นว่า ความผิดพลาดส่วนใหญ่ไม่ได้อยู่ที่เนื้อหา แต่อยู่ที่ รูปแบบและตัวพยาน ซึ่งเป็นเรื่องที่ตรวจสอบได้ง่ายมากหากรู้ก่อน การให้ทนายตรวจร่างพินัยกรรมสักครั้งก่อนลงนาม จึงเป็นการลงทุนที่คุ้มค่าที่สุด เพราะเทียบไม่ได้เลยกับความเสียหายที่เกิดขึ้นในวันที่พินัยกรรมใช้ไม่ได้ และครอบครัวต้องมาสู้กันในศาล

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

ถาม: พินัยกรรมเสียแค่บางข้อ ทั้งฉบับเสียด้วยไหม

ตอบ: ขึ้นอยู่กับกรณี บางครั้งเสียเฉพาะข้อกำหนดที่มีปัญหา เช่น ข้อที่ยกทรัพย์ให้พยาน โดยข้ออื่นยังมีผล แต่หากผิดแบบทั้งฉบับก็อาจเสียทั้งหมด ควรให้ทนายตรวจเป็นรายกรณี

ถาม: พินัยกรรมเป็นโมฆะแล้วทรัพย์จะไปทางไหน

ตอบ: ทรัพย์ในส่วนที่พินัยกรรมใช้ไม่ได้ จะกลับไปแบ่งตามทายาทโดยธรรม ซึ่งอาจไม่ตรงกับความตั้งใจของผู้ทำพินัยกรรม (อ่านลำดับทายาทในบทความเรื่องทายาทโดยธรรม 6 ลำดับ)

ถาม: ทำพินัยกรรมไว้นานแล้ว ควรตรวจใหม่ไหม

ตอบ: ควรอย่างยิ่ง โดยเฉพาะเมื่อสถานะครอบครัวหรือทรัพย์สินเปลี่ยนไป เช่น ซื้อทรัพย์ใหม่ ขายทรัพย์เดิม สมรส หรือมีบุตรเพิ่ม เพื่อให้พินัยกรรมยังตรงกับความเป็นจริง

บทความที่เกี่ยวข้อง

• อยากทำพินัยกรรมให้พ่อแม่ ก่อนสายเกินไป เริ่มต้นอย่างไร
• พยานพินัยกรรม ใครเป็นได้บ้าง ใครห้ามเป็น
• ลายมือไม่เหมือนพ่อ สงสัยพินัยกรรมปลอม พิสูจน์อย่างไร
• บริการทนายความจัดการมรดกและพินัยกรรม กรุงเทพมหานคร และทั่วราชอาณาจักร ติดต่อ

ความตั้งใจของพ่อแม่ควรไปถึงปลายทาง อย่าปล่อยให้จุดเล็ก ๆ อย่างพยานหรือวันที่ มาทำให้ทุกอย่างสูญเปล่า