จ่ายหนี้การค้าบางส่วน ตัดบิลไหน ตัดต้นหรือดอกก่อน
บริษัทค้างค่าสินค้าหลายใบแจ้งหนี้และโอนจ่ายไปก่อนหนึ่งก้อน ฝ่ายบัญชีคิดว่าปิดบิลเก่าแล้ว แต่คู่ค้ากลับแจ้งว่าตัดดอกเบี้ยกับค่าใช้จ่ายจนเงินต้นแทบไม่ลด ก่อนจ่ายงวดถัดไปควรตรวจว่าเงินก้อนแรกถูกนำไปชำระหนี้รายการใด
คำตอบสั้น: การจ่ายหนี้การค้าบางส่วนต้องแยกสองเรื่อง: จะชำระหนี้รายไหน และเงินที่ชำระรายนั้นตัดอะไรบ้าง มาตรา 328 เปิดให้ลูกหนี้ระบุหนี้ที่จะชำระเมื่อมีหนี้ลักษณะเดียวกันหลายราย ส่วนมาตรา 329 วางลำดับค่าฤชาธรรมเนียม ดอกเบี้ย แล้วจึงเงินต้น หากมีหนี้เหล่านี้โดยชอบ ต้องตรวจข้อตกลงและหลักฐานขณะจ่ายประกอบ ไม่ถือว่าโอนแล้วเงินต้นลดเต็มจำนวนเสมอ
เขียนโดย นายศรศักดา จิราพงษ์ · อัปเดตเนื้อหา 9 ตุลาคม 2569
บทความนี้อยู่ในชุด คู่มือร่างและตรวจสัญญาธุรกิจ ฉบับสมบูรณ์ 2026
กรณีใดใช้คำแนะนำนี้ได้
บทความนี้เป็นแนวทางตรวจยอดสำหรับผู้ซื้อสินค้า ผู้ว่าจ้าง และฝ่ายบัญชีที่มีเจ้าหนี้รายเดียวแต่ค้างหลายบิล รวมถึงเจ้าหนี้ที่ต้องออกหลักฐานรับเงินบางส่วนให้ตรงกัน ใช้ตรวจได้ทั้งก่อนโอนและหลังได้รับใบแจ้งยอดที่ไม่ตรงกับบัญชีของตน
ถ้าหนี้เป็นสินเชื่อของสถาบันการเงิน หนี้ตามคำพิพากษา หรือมีข้อตกลงปรับโครงสร้างหนี้เฉพาะ ต้องตรวจข้อกำหนดและกฎที่ใช้กับหนี้นั้นเพิ่ม การจ่ายให้เจ้าหนี้คนหนึ่งไม่ใช่การเลือกตัดหนี้ของเจ้าหนี้อีกคน แม้ชื่อบริษัทคล้ายกันหรือมีกรรมการชุดเดียวกัน
สิ่งที่ควรทำก่อนจ่ายงวดต่อไป
- ทำตารางแยกแต่ละบิล ระบุเลขที่ วันที่ส่งมอบ วันครบกำหนด เงินต้น ดอกเบี้ยที่เรียก และยอดที่เคยจ่าย ใส่ยอดที่ยังโต้แย้งในช่องแยก ไม่รวมเป็นยอดยอมรับโดยไม่ตรวจ
- ขอใบกระทบยอดจากคู่ค้าว่าเงินที่โอนไปแต่ละครั้งนำไปตัดรายการใด ขอที่มาของดอกเบี้ยและค่าใช้จ่าย รวมถึงวันเริ่มคิดและวิธีคำนวณ
- อ่านสัญญาว่ามีข้อตกลงเรื่องการตัดชำระหรือการรับเงินบางส่วนหรือไม่ ให้คนที่มีอำนาจของทั้งสองฝ่ายยืนยันเมื่อจะใช้วิธีต่างจากเดิม
- ระบุเลขบิลและวัตถุประสงค์ของการจ่ายให้คู่ค้าทราบพร้อมการชำระ เก็บข้อความที่ส่งและหลักฐานรับทราบ อย่าอาศัยเพียงบันทึกส่วนตัวในระบบธนาคารที่อีกฝ่ายอาจไม่เห็น
- ขอใบเสร็จหรือหลักฐานรับชำระที่แสดงยอดรับจริง การตัดแต่ละส่วน และยอดคงเหลือ ตรวจทันทีเมื่อได้รับ หากไม่ตรงให้แจ้งข้อแตกต่างพร้อมเอกสาร ไม่รอให้สะสมหลายงวด
กฎหมายแยกการเลือกบิลออกจากการตัดต้นและดอก
เมื่อหนี้หลายรายเป็นการชำระอย่างเดียวกันต่อเจ้าหนี้เดียวกัน มาตรา 328 ให้ดูว่าลูกหนี้ระบุรายใดไว้ขณะชำระ ถ้าไม่ได้ระบุ จึงใช้ลำดับตามกฎหมาย เริ่มจากหนี้ที่ถึงกำหนด และในกลุ่มที่ถึงกำหนดแล้วพิจารณาหลักประกัน ภาระที่ตกแก่ลูกหนี้ ความเก่าของหนี้ และการเฉลี่ยตามส่วนตามเงื่อนไขของมาตรา ไม่ได้แปลว่าคู่ค้าจะเลือกบิลที่ตนต้องการได้ทุกกรณี
เมื่อระบุหนี้รายนั้นแล้ว หากมีเงินต้น ดอกเบี้ย และค่าฤชาธรรมเนียมที่ต้องชำระ แต่เงินไม่พอทั้งหมด มาตรา 329 ให้ตัดค่าฤชาธรรมเนียมก่อน ตามด้วยดอกเบี้ยและเงินต้น ถ้าลูกหนี้ระบุให้ตัดแบบอื่น เจ้าหนี้อาจปฏิเสธการรับชำระได้ จึงควรตกลงให้ชัดก่อนส่งเงินแทนการเขียนว่า 'ตัดต้นเท่านั้น' แล้วถือว่าอีกฝ่ายถูกผูกพันทันที
คำว่า 'ค่าฤชาธรรมเนียม' ไม่เปิดสิทธิให้ใส่ค่าดำเนินการหรือค่าทวงถามจำนวนใดก็ได้ ต้องตรวจว่าค่าใช้จ่ายนั้นเรียกได้ตามฐานกฎหมายหรือข้อตกลงที่ใช้บังคับจริงหรือไม่ รวมถึงตรวจความชอบของดอกเบี้ยก่อนนำไปตัดยอด
มาตรา 320 วางหลักว่าไม่อาจบังคับเจ้าหนี้ให้รับชำระเพียงบางส่วนได้ จึงต้องแยกการยอมรับเงินก้อนหนึ่งจากการตกลงผ่อนหนี้ทั้งก้อน การรับเงินบางส่วนไม่ได้ยืนยันโดยตัวมันเองว่าเจ้าหนี้ยอมเลื่อนกำหนดของยอดที่เหลือ
ถ้าจ่ายไปแล้วแต่ยอดหนี้ไม่ลดตามที่เข้าใจ
เริ่มจากขอรายการเดินบัญชีหนี้ ไม่ใช่โต้เถียงจากยอดรวมหน้าใบแจ้งหนี้ ให้จับคู่วันที่เงินเข้ากับเลขบิล และตรวจว่ามีใบลดหนี้ สินค้าคืน หรือยอดหักที่ทั้งสองฝ่ายยอมรับตรงกันหรือยัง หากคู่ค้าตัดผิดจากข้อตกลง ให้ขอแก้ใบรับเงินและตารางยอดคงเหลือให้สอดคล้องกัน
อย่าเซ็นเอกสารยืนยันยอดเพื่อให้บัญชีปิดเดือนก่อนแล้วค่อยแก้ทีหลัง การชำระบางส่วนหรือการรับรองยอดอาจเกี่ยวกับการรับสภาพหนี้และอายุความตามมาตรา 193/14 ต้องตรวจว่ารับรองสิทธิเรียกร้องรายการใด โดยเฉพาะหนี้เก่าหรือยอดที่มีข้อพิพาทอยู่ก่อน
ถ้าต้องจ่ายรายการที่ไม่โต้แย้งระหว่างรอตรวจ ให้ทำข้อตกลงการรับเงินและประเด็นที่ยังสงวนไว้ให้ชัด ข้อความที่ฝ่ายเดียวเขียนว่า 'สงวนสิทธิ' ไม่ได้แก้เนื้อหาของข้อตกลงที่เซ็นยอมรับยอดไปแล้วโดยอัตโนมัติ
เอกสารที่ควรเตรียม
- คู่สัญญาและผู้รับเงิน: สัญญา หนังสือรับรองบริษัท และหนังสือมอบอำนาจที่ใช้ในเรื่องนี้ เพื่อตรวจตัวเจ้าหนี้และคนที่มีสิทธิรับรองยอด
- ทรัพย์สินและการส่งมอบ: ใบสั่งซื้อ ใบส่งสินค้า ใบตรวจรับ และหลักฐานคืนสินค้า เพื่อเชื่อมยอดเงินกับงานหรือของที่ได้รับ
- หนี้และการชำระ: ใบแจ้งหนี้ ตารางดอกเบี้ย ใบลดหนี้ สลิป ใบเสร็จ และบัญชีตัดยอดย้อนหลัง เพื่อตรวจเงินต้นที่เหลือจริง
- ข้อพิพาท: หนังสือทวงถาม อีเมลระบุบิล และข้อความคัดค้านยอด เพื่อเรียงว่าแต่ละฝ่ายยอมรับอะไรเมื่อใด
- เจ้ามรดกและทายาทใช้เฉพาะเมื่อเจ้าหนี้หรือลูกหนี้เสียชีวิต: เตรียมมรณบัตรและหลักฐานอำนาจจัดการมรดกก่อนให้บุคคลอื่นรับเงินหรือรับรองยอดแทน
ระยะเวลาและค่าใช้จ่าย
งานตรวจเร็วหรือช้าขึ้นกับจำนวนบิล ความครบของใบลดหนี้ และความชัดเจนของวิธีคิดดอกเบี้ย หากมีเพียงยอดยกมาแต่ไม่มีเอกสารต้นทาง ต้องขอข้อมูลเพิ่มก่อนสรุปยอดที่ควรจ่าย การส่งหนังสือคัดค้านหรือเจรจาไม่ใช่เหตุให้ถือว่าอายุความหยุดเดินทุกกรณี
ค่าคัดเอกสารราชการมีเฉพาะเมื่อจำเป็นต้องขอเอกสาร ส่วนค่าจัดทำบัญชีหรือผู้ตรวจบัญชีเป็นค่าใช้จ่ายบุคคลภายนอกแยกจากค่าทนาย งานตรวจสัญญา เจรจายอด หรือดำเนินคดีมีขอบเขตต่างกัน จึงต้องประเมินจากเอกสาร ไม่กำหนดราคาเหมารวมจากจำนวนเงินโอนเพียงอย่างเดียว
ข้อผิดพลาดที่ทำให้จ่ายแล้วปัญหายังไม่จบ
- โอนยอดกลมโดยไม่ระบุบิล แล้วใช้ตารางของตนฝ่ายเดียวเป็นข้อยุติ
- หักเงินต้นเต็มจำนวนโดยไม่ได้ดูดอกเบี้ยและค่าใช้จ่ายที่เรียกได้จริง
- ยอมรับค่าดำเนินการทุกบรรทัดเพราะคู่ค้าใส่ไว้ในใบแจ้งยอด
- เซ็นเอกสารรับรองหนี้คงเหลือหรือปิดบัญชี โดยยังไม่เห็นรายการตัดเงิน
- ส่งบัญชีธนาคาร สลิป หรือเอกสารหนี้ของลูกค้าในช่องทางสาธารณะ
เมื่อใดควรให้ทนายเข้าดูแล
ควรให้ทนายตรวจเมื่อยอดที่อีกฝ่ายยืนยันต่างจากบัญชีของตน มีการคิดดอกเบี้ยหรือค่าใช้จ่ายที่อธิบายไม่ได้ มีผู้ค้ำหรือหลักประกันเกี่ยวข้อง หรือถูกขอให้เซ็นยอมรับยอดเก่าก่อนรับส่วนลด หากมีหมายศาลหรือกำหนดเวลาบอกเลิก อย่ารอให้กระทบยอดเสร็จจึงส่งเอกสาร
ทนายช่วยอะไรได้บ้าง
ทนายตรวจฐานหนี้และข้อกำหนดตัดชำระ ประสานฝ่ายบัญชีทำตารางรายการที่ยอมรับกับรายการโต้แย้ง ตรวจอำนาจผู้รับเงิน และร่างข้อตกลงรับเงินบางส่วนหรือหนังสือคัดค้านยอด หากตกลงกันไม่ได้จึงประเมินการเรียกร้องหรือข้อต่อสู้ตามหลักฐาน โดยแยกงานคำนวณบัญชีที่ต้องใช้ผู้เชี่ยวชาญออกจากงานกฎหมาย
ขอบเขตบริการที่เกี่ยวข้อง: บริการร่างและทบทวนสัญญาทางกฎหมาย
คำเชิญให้ติดต่อ
ส่งคำว่า 'ตรวจยอดหนี้การค้า' พร้อมจำนวนบิลและวันที่ถูกเรียกให้ชำระ ทาง LINE @thaichineselawfirm เพื่อรับรายการเอกสารเบื้องต้น
คำเตือน
เนื้อหานี้เป็นข้อมูลกฎหมายทั่วไป คำตอบของแต่ละกรณีอาจเปลี่ยนตามข้อเท็จจริง เอกสาร และกำหนดเวลา ควรให้ทนายตรวจข้อมูลก่อนลงนามหรือดำเนินการที่กระทบสิทธิ
แหล่งกฎหมายที่ใช้จัดทำบทความ
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 320, 326, 328–329 และ 193/14–193/15 ตรวจข้อความที่เกี่ยวข้องเมื่อ 9 ตุลาคม 2569
คำถามที่พบบ่อย
เขียนในสลิปว่า 'ตัดเงินต้น' เพียงพอไหม
ยังสรุปไม่ได้ ต้องตรวจการแจ้งต่อเจ้าหนี้ ข้อตกลงเดิม และการรับชำระ มาตรา 329 ให้เจ้าหนี้ปฏิเสธการตัดต่างลำดับได้ จึงควรยืนยันวิธีตัดยอดก่อนโอน
มีหลายบิล เลือกจ่ายบิลล่าสุดก่อนได้ไหม
เมื่อเข้าเงื่อนไขมาตรา 328 ลูกหนี้ระบุหนี้ที่จะชำระขณะจ่ายได้ แต่ต้องตรวจข้อตกลงที่มีและว่าการชำระนั้นเป็นหนี้รายใดจริง อย่าเปลี่ยนคำระบุย้อนหลังฝ่ายเดียว
โอนบางส่วนแล้วเจ้าหนี้ต้องหยุดทวงยอดที่เหลือไหม
การรับบางส่วนไม่เท่ากับยอมผ่อนหรือเลื่อนกำหนดทุกกรณี ต้องมีหลักฐานข้อตกลงเรื่องยอดและวันชำระที่เหลือ รวมถึงผลหากผิดนัด
