คู่ค้าขอเปลี่ยนลูกหนี้ หนี้เก่าและหลักประกันยังอยู่ไหม
เขียนโดย นายศรศักดา จิราพงษ์ · ตรวจข้อมูล 29 ตุลาคม 2569
คู่ค้าค้างเงินแล้วขอให้บริษัทอีกแห่งรับหนี้แทน พร้อมส่งเอกสารให้เซ็นว่า “ลูกหนี้เดิมพ้นความรับผิด” แม้คนรับช่วงจะรับปากว่าจะจ่ายครบ แต่ก่อนเซ็นต้องรู้ว่ากำลังเพิ่มคนช่วยจ่าย หรือกำลังปล่อยลูกหนี้เดิมและหลักประกันออกจากหนี้
การเปลี่ยนลูกหนี้อาจเป็นการแปลงหนี้ใหม่ ซึ่งทำให้หนี้เดิมระงับตามมาตรา 349 และ 350 แต่การมีบุคคลอื่นโอนเงินหรือรับปากช่วยจ่ายยังไม่ใช่การแปลงหนี้ใหม่ทุกกรณี ต้องตรวจข้อตกลงว่าปลดลูกหนี้เดิมหรือไม่ และจัดการจำนอง จำนำ รวมถึงสัญญาค้ำให้ถูกต้องก่อนลงนาม เพราะหลักประกันเดิมไม่ได้ติดตามหนี้ใหม่ไปทั้งหมดโดยอัตโนมัติ
กรณีของใครบ้างที่เข้าข่าย
บทความนี้เป็นแนวทางตรวจเอกสารก่อนตกลงเปลี่ยนผู้รับผิดในหนี้เงิน เหมาะกับเจ้าหนี้การค้า ผู้รับจ้าง และบริษัทที่กำลังปรับโครงสร้างหนี้ ส่วนการโอนทั้งสัญญาซึ่งยังมีงานหรือหน้าที่ต้องทำต่อ ต้องตรวจสิทธิและหน้าที่ส่วนอื่นแยกด้วย
- ลูกหนี้ขอให้บริษัทในเครือรับยอดค้างและออกตารางผ่อนใหม่
- ผู้ซื้อกิจการจะรับหนี้ของผู้ขาย และขอให้เจ้าหนี้ปล่อยผู้ขายจากความรับผิด
- มีบุคคลที่สามรับปากจ่ายแทน แต่เอกสารไม่ชัดว่าลูกหนี้เดิมยังต้องรับผิดหรือไม่
- เจ้าหนี้ยอมเปลี่ยนลูกหนี้โดยเข้าใจว่าที่ดินจำนองและผู้ค้ำเดิมยังอยู่ครบ
หากแค่เปลี่ยนกรรมการ เปลี่ยนชื่อบริษัท หรือเปลี่ยนบัญชีรับจ่าย โดยนิติบุคคลลูกหนี้ยังเป็นรายเดิม ไม่ควรเรียกว่าเปลี่ยนลูกหนี้ ต้องเริ่มจากเลขทะเบียนนิติบุคคลและตัวคู่สัญญาที่แท้จริง
สิ่งที่ควรทำก่อนเซ็นเปลี่ยนลูกหนี้
- รวบรวมสัญญาเดิม ใบส่งมอบงาน ใบแจ้งหนี้ และหลักฐานชำระ จัดยอดคงเหลือแยกเงินต้น ดอกเบี้ยและค่าใช้จ่าย ระบุยอดที่ยังโต้แย้งไว้ต่างหาก
- ตรวจตัวตนและอำนาจลงนามของลูกหนี้ใหม่ ขอหนังสือรับรองนิติบุคคลและเอกสารอำนาจที่เป็นปัจจุบัน อย่าดูเพียงชื่อทางการค้าหรือโลโก้ที่คล้ายกัน
- ทำรายการหลักประกันทุกชิ้น โดยระบุเจ้าของทรัพย์ หนี้ที่ประกัน วงเงิน วันจดทะเบียน และผู้ค้ำแต่ละราย
- ขอร่างข้อตกลงฉบับเต็ม แล้วทำเครื่องหมายข้อความเกี่ยวกับการปลดหนี้เดิม วันมีผล การคืนเอกสาร และการคืนหลักประกัน
- ตรวจความสามารถชำระของผู้รับหนี้ใหม่จากข้อมูลที่ขอได้โดยชอบ เช่น งบการเงินและหลักฐานแหล่งเงิน อย่าอาศัยคำยืนยันจากลูกหนี้เดิมเพียงฝ่ายเดียว
- ให้ทนายวางลำดับการลงนาม ความยินยอมของเจ้าของหลักประกัน และการจดทะเบียนที่จำเป็น ก่อนส่งมอบหรือปลดเอกสารเดิม
ต้องแยก “ช่วยจ่าย” ออกจาก “เปลี่ยนตัวคนเป็นหนี้”
คนอื่นจ่ายแทนลูกหนี้ได้ในบางกรณีโดยไม่เปลี่ยนตัวผู้เป็นหนี้ หากบริษัทในเครือโอนเงินบางงวด สิ่งที่ควรทำคือระบุว่าจ่ายแทนหนี้ของใคร ตัดใบแจ้งหนี้ใด และเหลือยอดเท่าใด การรับเงินอย่างเดียวไม่ควรถูกนำไปสรุปว่าคุณยอมปลดลูกหนี้เดิมแล้ว
แต่ถ้าเอกสารมีเจตนาให้ลูกหนี้ใหม่เข้ารับแทนและให้หนี้เดิมระงับ เรื่องนี้อาจเข้าการแปลงหนี้ใหม่ตามมาตรา 349 และ 350 ผลสำคัญคือไม่อาจถือว่ามีหนี้เดิมกับหนี้ใหม่ให้เรียกซ้ำกันเต็มจำนวน
มาตรา 350 เปิดให้ทำสัญญาระหว่างเจ้าหนี้กับลูกหนี้ใหม่ได้ แต่ห้ามทำขืนใจลูกหนี้เดิม จึงไม่ควรกล่าวว่าต้องมีลายเซ็นทั้งสามฝ่ายเสมอจึงจะเกิดผล อย่างไรก็ตาม การให้ทุกฝ่ายรับรู้เงื่อนไขและบันทึกฐานะของตนชัดเจนช่วยลดข้อพิพาทว่าตกลงรับแทนหรือเพียงช่วยชำระ
หากต้องการให้ลูกหนี้เดิมยังรับผิด ควรออกแบบข้อตกลงตามเจตนานั้นจริง ไม่ใช้หัวข้อ “ลูกหนี้ร่วม” แต่เขียนเนื้อหาปลดคนเดิม หรือใช้คำว่า “รับหนี้แทน” โดยไม่ได้กำหนดผลต่อหนี้เก่า อ่านประกอบเรื่อง เซ็นเป็นลูกหนี้ร่วม ถูกทวงเต็มยอด ต้องจ่ายไหม เพื่อแยกฐานะคนรับผิดเต็มหนี้จากผู้ค้ำ
จำนอง จำนำ และผู้ค้ำเดิมต้องตรวจแยกกัน
มาตรา 352 กำหนดเรื่องการโอนสิทธิจำนำหรือจำนองจากหนี้เดิมไปยังหนี้ใหม่ได้เพียงเท่าที่เป็นประกันวัตถุแห่งหนี้เดิม หากบุคคลภายนอกเป็นผู้ให้หลักประกัน ต้องได้รับความยินยอมของบุคคลนั้นด้วย ข้อความในสัญญาระหว่างเจ้าหนี้กับลูกหนี้ใหม่อย่างเดียวจึงอาจไม่เพียงพอ
สำหรับจำนอง ต้องตรวจเอกสารจดทะเบียนและวิธีดำเนินการกับสำนักงานที่ดินที่รับผิดชอบ ให้รายละเอียดหนี้และคู่กรณีสอดคล้องกับสิทธิที่ต้องการรักษา อย่าจดปลดจำนองเดิมก่อนโดยคิดว่าจะนำกลับมาจดได้แน่นอน เพราะระหว่างนั้นอาจมีการโอนทรัพย์หรือภาระอื่นเข้ามา
สัญญาค้ำประกันเป็นอีกเรื่องหนึ่ง มาตรา 698 วางหลักว่าผู้ค้ำหลุดพ้นเมื่อหนี้ของลูกหนี้ระงับ หากเกิดการแปลงหนี้ใหม่ที่ทำให้หนี้เดิมสิ้นไป ต้องตรวจฐานสัญญาค้ำสำหรับหนี้ใหม่และข้อจำกัดตามมาตรา 685/1 ไม่ใช่เพียงเติมว่าผู้ค้ำเดิมรับผิดตลอดไปแล้วถือว่าใช้บังคับได้
เจ้าของที่ดินที่ให้จำนองกับผู้ค้ำอาจเป็นคนละคน หรือคนเดียวกันแต่มีสองฐานะ ต้องจัดเอกสารให้ครบแต่ละฐานะ ลายเซ็นในช่องหนึ่งไม่ได้ตอบแทนทุกสิทธิที่กำลังถูกเปลี่ยน
ถ้าลูกหนี้ใหม่ไม่จ่าย กลับไปทวงคนเดิมได้ไหม
หากหนี้เดิมระงับจากการแปลงหนี้ใหม่โดยสมบูรณ์แล้ว การที่ลูกหนี้ใหม่ผิดนัดหรือไม่มีเงินไม่ได้ทำให้หนี้เดิมกลับคืนโดยอัตโนมัติ ความเสี่ยงนี้ควรถูกประเมินก่อนยอมปล่อยคนเดิม
มาตรา 351 กล่าวถึงกรณีหนี้จากการแปลงหนี้ใหม่ไม่เกิดขึ้น หรือถูกยกเลิกเพราะมูลหนี้ไม่ชอบด้วยกฎหมายหรือเหตุที่คู่กรณีไม่รู้ ซึ่งต่างจากการมีหนี้ใหม่ที่ใช้บังคับได้แต่ลูกหนี้ไม่ชำระ หากจะกำหนดเงื่อนไขว่าการเปลี่ยนลูกหนี้มีผลเมื่อใด ต้องให้ร่างสะท้อนลำดับที่ต้องการและไม่ขัดกฎหมาย
ตัวอย่างสมมติ: เจ้าหนี้ตกลงปล่อยบริษัทเดิมทันทีที่เซ็น แล้วค่อยรอหลักประกันจากบริษัทใหม่ในเดือนถัดไป หากหลักประกันไม่มา เจ้าหนี้อาจต้องต่อสู้เรื่องเงื่อนไขตามสัญญา แทนที่จะยังมีสิทธิเดิมครบอย่างที่เข้าใจ การทำรายการสิ่งที่ต้องเสร็จก่อนข้อตกลงมีผลจึงสำคัญกว่าคำรับปากว่าจะจัดการภายหลัง
เอกสารที่ควรเตรียม
- เอกสารคู่กรณี: หนังสือรับรองบริษัท เอกสารผู้ลงนามและหนังสือมอบอำนาจ ใช้ตรวจว่าใครตกลงผูกพันใคร
- เอกสารหนี้: สัญญาหลัก ใบแจ้งหนี้ ใบส่งงานและรายการรับเงิน ใช้ยืนยันยอดและที่มาของหนี้
- เอกสารทรัพย์และผู้ค้ำ: สัญญาจำนอง จำนำ ค้ำประกัน และรายการทะเบียน ใช้ตรวจสิทธิที่ต้องรักษาหรือจัดใหม่
- เอกสารข้อพิพาท: ร่างรับโอนหนี้ หนังสือปลดหนี้ การเจรจาและเงื่อนไขอนุมัติ ใช้ตรวจเจตนาและวันเกิดผล
- กรณีคู่กรณีเป็นบุคคลที่เสียชีวิต: เพิ่มเอกสารเจ้ามรดก ทายาทและผู้จัดการมรดกตามฐานะผู้ดำเนินการ ไม่ใช้ชุดนี้แทนเอกสารนิติบุคคล
ระยะเวลาและค่าใช้จ่าย
งานที่มีเพียงหนี้เงินไม่ซับซ้อนเท่าการมีจำนองหลายแปลง ผู้ค้ำหลายราย หรือเจ้าของทรัพย์อยู่ต่างประเทศ ระยะเวลาขึ้นอยู่กับการตรวจยอด การอนุมัติของแต่ละบริษัท และการทำเอกสารหรือจดทะเบียนหลักประกัน
ค่าเอกสารและค่าธรรมเนียมราชการต้องตรวจตามธุรกรรมจริง แยกจากค่าประเมินทรัพย์และค่าทนายในการตรวจหรือร่างสัญญา จึงต้องประเมินจากเอกสารก่อนระบุตัวเลข การเจรจายังไม่สำเร็จไม่ทำให้กำหนดฟ้องหรือกำหนดในคดีเดิมหยุดเดินเอง
ข้อผิดพลาดที่พบ
- คืนต้นฉบับสัญญาหรือปลดหลักประกันก่อนรับสิ่งทดแทน ทำให้สิทธิเดิมเสียไปก่อนข้อตกลงใหม่พร้อม
- เชื่อว่าบริษัทในเครือมีฐานะและทรัพย์สินชุดเดียวกัน ทั้งที่เป็นคนละนิติบุคคล
- ให้ลูกหนี้ใหม่รับเฉพาะเงินต้น แต่ไม่ระบุว่าดอกเบี้ยและค่าใช้จ่ายเดิมจัดการอย่างไร
- ใช้เอกสารโอนสัญญาทั่วไปกับหนี้ที่มีผู้ค้ำ โดยไม่ตรวจผลให้ผู้ค้ำหลุดพ้น
จุดที่ควรให้ทนายเข้าดูแล
ควรให้ทนายตรวจตั้งแต่มีข้อความปลดหนี้เดิม มีหลักประกันจากคนอื่น หรือคู่ค้าขอเซ็นทันทีโดยไม่ให้ตรวจฐานะผู้รับหนี้ หากมีคดีอยู่แล้ว ต้องตรวจผลต่อคู่ความ คำขอและข้อตกลงในคดีด้วย ไม่ควรใช้เอกสารเจรจานอกศาลแทนการจัดการกระบวนพิจารณาที่จำเป็น
ทนายช่วยอะไรได้บ้าง
ทนายตรวจว่าเป็นการแปลงหนี้ใหม่หรือข้อตกลงประเภทอื่น ตรวจยอดและอำนาจลงนาม วางเงื่อนไขก่อนสัญญามีผล ร่างเอกสารความยินยอมของเจ้าของหลักประกัน และประสานขั้นตอนจดทะเบียนตามขอบเขตที่ตกลง หากอีกฝ่ายผิดนัดแล้วจะประเมินสิทธิจากสัญญาที่เกิดขึ้นจริง
ใช้ คู่มือร่างและตรวจสัญญาธุรกิจ ฉบับสมบูรณ์ 2026 เป็นภาพรวมก่อนเลือกรูปแบบเอกสาร หากมีการย้ายหน้าที่ทำงานทั้งสัญญาให้ดู คู่ค้าขอโอนสัญญาให้บริษัทอื่น ต้องยอมหรือไม่ ตรวจอะไร ส่วนงานตรวจร่างก่อนลงนามอยู่ใน บริการร่างและทบทวนสัญญาทางกฎหมาย
คำถามที่พบบ่อย
บริษัทใหม่จ่ายมาแล้วหนึ่งงวด เท่ากับเปลี่ยนลูกหนี้หรือไม่
ยังสรุปไม่ได้ ต้องดูข้อตกลงและหลักฐานว่าจ่ายแทนหรือรับหนี้ใหม่จนหนี้เดิมระงับ ควรทำใบรับเงินให้ระบุหนี้ที่นำไปตัดอย่างชัดเจน
คนเดิมกับคนใหม่ตกลงกันเอง เจ้าหนี้ต้องยอมหรือไม่
ข้อตกลงระหว่างสองคนนั้นไม่ทำให้เจ้าหนี้ต้องยอมปล่อยสิทธิที่มีต่อคนเดิมโดยอัตโนมัติ ต้องตรวจว่าเจ้าหนี้ได้ตกลงเรื่องใดและผ่านผู้มีอำนาจหรือไม่
เขียนว่าหลักประกันเดิมยังอยู่เพียงประโยคเดียวพอไหม
ไม่ควรถือว่าเพียงพอ ต้องแยกชนิดหลักประกัน ผู้ให้หลักประกัน ความยินยอม และแบบหรือการจดทะเบียนที่กฎหมายกำหนด
ติดต่อเพื่อตรวจเอกสาร
ส่งคำว่า “เปลี่ยนลูกหนี้” พร้อมประเภทหนี้และรายการหลักประกัน ทาง LINE @thaichineselawfirm เพื่อรับรายการเอกสารสำหรับตรวจข้อตกลงก่อนลงนาม
คำเตือน
เนื้อหานี้เป็นข้อมูลกฎหมายทั่วไป คำตอบของแต่ละกรณีอาจเปลี่ยนตามข้อเท็จจริง เอกสาร และกำหนดเวลา ควรให้ทนายตรวจข้อมูลก่อนลงนามหรือดำเนินการที่กระทบสิทธิ
แหล่งกฎหมายที่ใช้จัดทำบทความ
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 349–352 และ 698; มาตรา 685/1 ประกอบการตรวจสัญญาค้ำ ตรวจข้อมูลวันที่ 29 ตุลาคม 2569
