ข้อตกลงผู้ถือหุ้น ต้องมีอะไร ป้องกันหุ้นส่วนเสียงตัน

เขียนโดย นายศรศักดา จิราพงษ์ · อัปเดตล่าสุด กันยายน 2026

ผู้ก่อตั้งเริ่มธุรกิจด้วยกัน ลงเงินคนละส่วน และตกลงกันปากเปล่าว่าเรื่องสำคัญต้องเห็นชอบร่วมกัน เมื่อธุรกิจโตขึ้น คนหนึ่งต้องการเพิ่มทุน อีกคนต้องการขายหุ้น แต่เอกสารบริษัทไม่ได้บอกวิธีตัดสินใจเมื่อเสียงเท่ากันหรือวิธีออกจากกิจการ

ข้อตกลงผู้ถือหุ้นควรกำหนดสิทธิออกเสียง เรื่องที่ต้องได้รับความเห็นชอบเป็นพิเศษ การเพิ่มทุน การโอนหุ้น การแก้ภาวะเสียงตัน และทางออกของผู้ลงทุนให้สอดคล้องกับข้อบังคับบริษัท คำตอบจะเปลี่ยนตามสัดส่วนหุ้น ประเภทกิจการ เงื่อนไขนักลงทุน และเอกสารบริษัทที่มีอยู่

กรณีของใครบ้างที่เข้าข่าย

• ผู้ก่อตั้งสองคนหรือหลายคนกำลังจดบริษัทและมีหน้าที่บริหารต่างกัน
• บริษัทกำลังรับนักลงทุนใหม่ แลกเงินลงทุนกับหุ้นหรือสิทธิออกเสียง
• ครอบครัวหรือกลุ่มหุ้นส่วนถือหุ้นร่วมกัน แต่ยังไม่มีหลักเกณฑ์ขายหรือส่งต่อหุ้น
• ผู้ถือหุ้นเดิมมีความเห็นไม่ตรงกันเรื่องงบประมาณ เงินปันผล กรรมการ หรือการเพิ่มทุน

ถ้าดีลยังเป็นเพียงการร่วมทำโครงการโดยยังไม่ได้ถือหุ้นบริษัทเดียวกัน อาจต้องใช้สัญญาร่วมทุนหรือสัญญาหลักอีกประเภทหนึ่ง ดูเงื่อนไขเปรียบเทียบใน สัญญาร่วมทุนต้องมีอะไร

สิ่งที่ควรทำตอนนี้

1. คัดหนังสือรับรอง วัตถุประสงค์ หนังสือบริคณห์สนธิ ข้อบังคับ และบัญชีรายชื่อผู้ถือหุ้นฉบับล่าสุด
2. ทำตารางผู้ถือหุ้น ระบุจำนวนหุ้น เงินที่ชำระ สิทธิแต่งตั้งกรรมการ และบทบาทที่แต่ละคนรับผิดชอบจริง
3. เขียนรายการเรื่องสงวน เช่น เพิ่มทุน กู้เงินวงเงินสูง ขายทรัพย์หลัก ทำสัญญากับบุคคลเกี่ยวโยง หรือเปลี่ยนธุรกิจ
4. ตกลงกลไกเมื่อเสียงตัน โดยกำหนดลำดับเจรจา ผู้ไกล่เกลี่ย และทางออกที่ใช้ได้จริงกับกำลังเงินของผู้ถือหุ้น
5. กำหนดข้อจำกัดการโอนหุ้น สิทธิซื้อก่อน สิทธิขายร่วม และเงื่อนไขบังคับขายให้ชัดว่าเริ่มใช้เมื่อใดและคิดราคาอย่างไร
6. ตรวจให้ข้อตกลง ข้อบังคับบริษัท มติผู้ถือหุ้น และเอกสารโอนหุ้นใช้ถ้อยคำสอดคล้องกันก่อนลงนาม

ข้อที่ต้องเขียนให้ตัดสินใจได้จริง

อำนาจบริหารและเรื่องสงวน

ระบุจำนวนกรรมการ วิธีแต่งตั้ง องค์ประชุม และเรื่องที่กรรมการหรือผู้ถือหุ้นฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งตัดสินใจเองไม่ได้ อย่าใช้คำว่า "เรื่องสำคัญ" โดยไม่มีรายการหรือเกณฑ์มูลค่า เพราะเมื่อเกิดข้อขัดแย้งแต่ละฝ่ายอาจตีความไม่ตรงกัน

เงินเพิ่มและหุ้นลดสัดส่วน

กำหนดว่าเมื่อบริษัทต้องใช้เงิน ใครต้องเสนอเงินเพิ่ม ผู้ถือหุ้นเดิมมีสิทธิจองหุ้นตามสัดส่วนหรือไม่ และผลเป็นอย่างไรหากบางคนไม่ลงทุนต่อ ข้อกำหนดนี้ต้องอ่านคู่กับกฎหมายและเอกสารบริษัท ไม่ควรเขียนกลไกลดสัดส่วนอัตโนมัติโดยไม่ตรวจขั้นตอนเพิ่มทุน

การโอนหุ้นและทางออก

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1129 กำหนดแบบการโอนหุ้นชนิดระบุชื่อและผลต่อบริษัทหรือบุคคลภายนอก ข้อตกลงผู้ถือหุ้นจึงไม่ควรจบเพียงสิทธิซื้อก่อน ต้องกำหนดเอกสารโอน การลงทะเบียนในสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้น การส่งมอบใบหุ้น และเงื่อนไขชำระราคาให้ครบ

เอกสารที่ควรเตรียม

• ผู้ถือหุ้น: สำเนาบัตรหรือเอกสารนิติบุคคล ที่อยู่ และโครงสร้างผู้ถือหุ้นปลายทาง ใช้ตรวจคู่สัญญาและข้อจำกัดต่างชาติ
• บริษัท: หนังสือรับรอง ข้อบังคับ หนังสือบริคณห์สนธิ บอจ.5 สมุดทะเบียนผู้ถือหุ้น และใบหุ้น ใช้ตรวจสถานะที่มีผลอยู่
• เงินลงทุน: หลักฐานชำระค่าหุ้น เงินกู้ผู้ถือหุ้น งบประมาณ และแผนใช้เงิน ใช้กำหนดภาระลงทุนต่อ
• ข้อตกลงเดิม: สัญญาร่วมทุน term sheet สัญญาซื้อหุ้น และมติเดิม ใช้ป้องกันข้อกำหนดขัดกัน
• ข้อพิพาท: หนังสือโต้แย้ง รายงานประชุม และหลักฐานการปฏิเสธลงมติ ใช้ประเมินว่าร่างใหม่ยังแก้ปัญหาได้หรือข้อพิพาทเริ่มแล้ว

ระยะเวลาและค่าใช้จ่าย

เวลาร่างขึ้นกับจำนวนผู้ถือหุ้น ความซับซ้อนของสิทธิ นักลงทุนต่างชาติ และจำนวนเอกสารที่ต้องแก้ให้สอดคล้องกัน ค่าใช้จ่ายอาจมีค่าคัดเอกสาร ค่าจดทะเบียนเปลี่ยนแปลงบริษัท ค่าแปล และค่าทนาย ต้องประเมินจากโครงสร้างและร่างเอกสารจริง

ข้อผิดพลาดที่พบ

• คัดแบบต่างประเทศมาใช้โดยไม่ตรวจขั้นตอนบริษัทจำกัดไทย
• เขียนสิทธิไว้ในข้อตกลง แต่ไม่แก้ข้อบังคับหรือมติที่เกี่ยวข้อง
• กำหนดราคาเมื่อซื้อขายหุ้นด้วยคำว่า "ราคายุติธรรม" แต่ไม่มีวิธีแต่งตั้งผู้ประเมินและวันที่ใช้ประเมิน
• ให้คนเดียวถือกุญแจบัญชีธนาคาร ระบบบัญชี และข้อมูลลูกค้าโดยไม่มีแผนส่งมอบ

จุดที่ควรให้ทนายเข้าดูแล

ควรให้ทนายตรวจเมื่อมีนักลงทุนใหม่ หุ้นต่างประเภท สิทธิยับยั้ง นักลงทุนต่างชาติ ภาระขายหุ้นร่วม หรือความเห็นไม่ตรงกันแล้ว เพราะต้องแยกว่าสิทธิใดอยู่ในสัญญา สิทธิใดต้องแก้ข้อบังคับ และขั้นตอนใดต้องทำเป็นมติหรือจดทะเบียน

ทนายช่วยอะไรได้บ้าง

ทนายช่วยตรวจเอกสารบริษัท สัมภาษณ์ผู้ถือหุ้น จัดตารางสิทธิ ร่างข้อตกลงผู้ถือหุ้น แก้ข้อบังคับและมติ เตรียมชุดเอกสารโอนหุ้น และตรวจเงื่อนไขวันปิดดีล หากเป็นการรับซื้อหุ้นจากเจ้าของเดิม ควรตรวจคู่กับ การเลือกซื้อหุ้นหรือซื้อทรัพย์กิจการ

คำถามที่พบบ่อย

ถือหุ้น 50:50 ทำข้อตกลงผู้ถือหุ้นได้ไหม

ทำได้ และควรกำหนดเรื่องสงวนกับกลไกแก้เสียงตันให้ละเอียด เพราะการถือเท่ากันอาจทำให้บริษัทตัดสินใจไม่ได้เมื่อผู้ถือหุ้นไม่เห็นตรงกัน กลไกซื้อขายหุ้นต้องมีวิธีตั้งราคาและกำหนดเวลาที่ทำได้จริง

ข้อตกลงผู้ถือหุ้นแทนข้อบังคับบริษัทได้หรือไม่

ไม่ควรถือว่าแทนกันได้ เอกสารทั้งสองมีหน้าที่ต่างกัน ข้อกำหนดที่เกี่ยวกับการบริหารหรือการโอนหุ้นควรถูกตรวจว่าต้องสะท้อนในข้อบังคับ มติ หรือสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้นด้วยหรือไม่

แหล่งกฎหมาย

• ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ บรรพ 3 ลักษณะ 22 บริษัทจำกัด โดยเฉพาะมาตรา 1129, 1138, 1139 และ 1141 ตรวจฉบับปัจจุบันที่ สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา
• บทความ "ข้อสันนิษฐานทางกฎหมายของสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้น" ที่ กรมพัฒนาธุรกิจการค้า

เนื้อหานี้เป็นข้อมูลกฎหมายทั่วไป คำตอบของแต่ละกรณีอาจเปลี่ยนตามข้อเท็จจริง เอกสาร และกำหนดเวลา ควรให้ทนายตรวจข้อมูลก่อนลงนามหรือดำเนินการที่กระทบสิทธิ

ดูภาพรวมที่ คู่มือร่างและตรวจสัญญาธุรกิจ และ บริการร่างและทบทวนสัญญาทางกฎหมาย