22 July 2026 นางสาวรดาพัชร์ ทิพย์รักษ์

พี่น้องต่างแม่แย่งที่ดินมรดก จบอย่างไรเมื่อต้องขึ้นศาล

พ่อมีลูกกับภรรยาสองคน คนละยุคคนละสมัย พอพ่อเสีย ที่ดินสามแปลงที่พ่อสะสมไว้ก็กลายเป็นชนวนความขัดแย้ง ลูกฝั่งแม่คนแรกเชื่อว่าตนควรได้มากกว่าเพราะอยู่กับพ่อมาก่อน ลูกฝั่งแม่คนที่สองก็ยืนยันว่าตนเป็นลูกพ่อเหมือนกัน ต่างฝ่ายต่างถือโฉนดคนละใบ พูดกันไม่รู้เรื่อง สุดท้ายเรื่องก็มาถึงคำถามที่ว่า ถ้าตกลงกันไม่ได้จริง ๆ ต้องฟ้องแบ่งมรดกอย่างไร

ความเข้าใจผิดเรื่องแรก ลูกต่างแม่ได้ไม่เท่ากัน

หลายครอบครัวเชื่อว่าลูกของภรรยาคนแรก หรือลูกที่อยู่ดูแลพ่อ ควรได้ส่วนแบ่งมากกว่า แต่ในทางกฎหมายไม่ได้เป็นเช่นนั้น

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1629 (1) จัดให้ผู้สืบสันดาน คือลูกของเจ้ามรดก เป็นทายาทโดยธรรมลำดับที่หนึ่ง และมาตรา 1633 วางหลักว่าทายาทในลำดับเดียวกันมีสิทธิรับมรดก เท่ากันทุกคน ดังนั้นลูกของพ่อไม่ว่าจะเกิดจากแม่คนไหน หากเป็นบุตรโดยชอบด้วยกฎหมายของพ่อ ก็มีสิทธิได้ส่วนแบ่งเท่ากันหมด ไม่มีใครได้มากได้น้อยเพราะเป็นลูกภรรยาคนแรกหรือคนหลัง

มีข้อยกเว้นที่ต้องระวังคือ หากลูกบางคนเป็นลูกที่พ่อไม่ได้จดทะเบียนสมรสกับแม่ กฎหมายจะถือเป็นบุตรนอกกฎหมายของบิดา ซึ่งจะมีสิทธิรับมรดกก็ต่อเมื่อบิดาได้รับรองแล้ว ไม่ว่าจะโดยจดทะเบียนหรือโดยพฤติการณ์ที่แสดงว่าเป็นลูก (เราอธิบายเรื่องนี้ไว้ในบทความเรื่องลูกนอกสมรสกับสิทธิรับมรดก)

เส้นทางที่ถูกต้องก่อนถึงศาล

ก่อนจะฟ้องร้องกัน ขั้นตอนตามปกติคือต้องมีผู้จัดการมรดกเสียก่อน เพราะที่ดินในชื่อพ่อจะโอนแบ่งให้ลูกแต่ละคนไม่ได้จนกว่าจะมีคำสั่งศาลตั้งผู้จัดการมรดก (อ่านรายละเอียดในบทความเรื่องพ่อเพิ่งเสีย บ้านยังติดชื่อพ่อ) เมื่อมีผู้จัดการมรดกแล้ว หน้าที่ของเขาคือรวบรวมและแบ่งทรัพย์ให้ทายาทตามส่วน

ปัญหาจะเกิดเมื่อผู้จัดการมรดกซึ่งมักเป็นลูกฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง ไม่ยอมแบ่งให้อีกฝ่าย หรือแบ่งอย่างไม่เป็นธรรม เมื่อถึงจุดนั้น ทายาทที่เสียเปรียบมีทางเลือกคือ ร้องขอถอนผู้จัดการมรดก (ตามที่อธิบายในบทความเรื่องถอนผู้จัดการมรดก) หรือฟ้องขอแบ่งมรดกโดยตรง

ฟ้องแบ่งมรดกทำอย่างไร

การฟ้องแบ่งมรดกคือการที่ทายาทผู้มีสิทธิ ยื่นฟ้องต่อศาลเพื่อขอให้บังคับแบ่งทรัพย์มรดกตามส่วนที่ตนควรได้ โดยทั่วไปเริ่มจากการรวบรวมพยานหลักฐานว่าตนเป็นทายาทผู้มีสิทธิ เช่น สูติบัตร ทะเบียนบ้าน เอกสารแสดงความสัมพันธ์กับเจ้ามรดก พร้อมหลักฐานว่ามีทรัพย์มรดกอะไรบ้างและอยู่ในความครอบครองของใคร จากนั้นทนายจะจัดทำคำฟ้องเสนอต่อศาลที่มีเขตอำนาจ

เมื่อฟ้องแล้ว ศาลจะดำเนินกระบวนพิจารณา ไต่สวนพยานหลักฐานทั้งสองฝ่าย และหากฟังได้ว่าโจทก์เป็นทายาทผู้มีสิทธิจริง ก็จะพิพากษาให้แบ่งทรัพย์มรดกตามส่วน ในทางปฏิบัติหลายคดีจบลงด้วยการที่ศาลไกล่เกลี่ยให้ทั้งสองฝ่ายตกลงแบ่งกันได้ก่อนมีคำพิพากษา ซึ่งมักเป็นทางออกที่รักษาความสัมพันธ์ในครอบครัวไว้ได้ดีกว่า

เรื่องอายุความที่พลาดไม่ได้

หัวใจสำคัญที่สุดของคดีมรดกคือ อายุความ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1754 ห้ามฟ้องคดีมรดกเมื่อพ้นกำหนดหนึ่งปี นับแต่เจ้ามรดกตาย หรือนับแต่ทายาทได้รู้หรือควรรู้ถึงการตายของเจ้ามรดก และไม่ว่ากรณีใดต้องไม่เกินสิบปีนับแต่เจ้ามรดกตาย

ฟังดูน่ากลัวสำหรับคนที่ปล่อยเวลาผ่านไปนาน แต่มีข้อยกเว้นสำคัญที่ช่วยทายาทได้มาก มาตรา 1748 วางหลักว่า ทายาทคนใดที่ครอบครองทรัพย์มรดกซึ่งยังไม่ได้แบ่งกัน มีสิทธิเรียกร้องให้แบ่งทรัพย์มรดกนั้นได้ แม้จะล่วงพ้นอายุความหนึ่งปีตามมาตรา 1754 แล้วก็ตาม หมายความว่า หากคุณเป็นทายาทที่ยังครอบครองทรัพย์มรดกร่วมอยู่ เช่น ยังอยู่อาศัยในบ้านหรือทำประโยชน์ในที่ดินมรดกนั้น สิทธิเรียกให้แบ่งของคุณยังไม่ขาดไปง่าย ๆ

เพราะรายละเอียดเรื่องอายุความและการครอบครองมีความละเอียดอ่อนและต่างกันในแต่ละคดี เราจึงแนะนำอย่างยิ่งให้ปรึกษาทนายทันทีที่เริ่มมีข้อพิพาท เพื่อประเมินว่าคดีของคุณยังอยู่ในกรอบเวลาหรือไม่

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

ถาม: ลูกที่ดูแลพ่อจนวันสุดท้าย ควรได้ที่ดินมากกว่าไหม

ตอบ: ตามกฎหมายมรดก ลูกทุกคนที่เป็นทายาทได้ส่วนเท่ากัน การดูแลพ่อเป็นเรื่องน่ายกย่องแต่ไม่ทำให้ส่วนแบ่งตามกฎหมายเพิ่มขึ้น เว้นแต่พ่อจะทำพินัยกรรมยกให้เป็นพิเศษไว้

ถาม: อีกฝ่ายถือโฉนดตัวจริงไว้ เราเสียเปรียบไหม

ตอบ: การถือโฉนดไม่เท่ากับเป็นเจ้าของแต่ผู้เดียว ตราบใดที่เป็นทรัพย์มรดกที่ยังไม่ได้แบ่ง ทายาทคนอื่นยังมีสิทธิเรียกให้แบ่งได้ โฉนดเป็นเพียงเอกสารแสดงสิทธิ ไม่ได้ตัดสิทธิของทายาทคนอื่น

ถาม: ฟ้องแบ่งมรดกใช้เวลานานไหม

ตอบ: ขึ้นอยู่กับความซับซ้อนและว่าคู่ความยอมไกล่เกลี่ยหรือไม่ คดีที่ตกลงกันได้ในชั้นไกล่เกลี่ยจบเร็ว ส่วนคดีที่สู้กันเต็มรูปแบบอาจใช้เวลาเป็นปี การมีทนายช่วยวางรูปคดีตั้งแต่ต้นช่วยประหยัดเวลาได้มาก