ตัวแทนเซ็นสัญญากับตัวเอง ต้องขอความยินยอมใคร

เขียนโดย นายศรศักดา จิราพงษ์ · อัปเดต 27 ตุลาคม 2569

เจ้าของกิจการมอบอำนาจให้ผู้จัดการซื้อเครื่องจักร ต่อมาพบว่าผู้จัดการลงนามเป็นผู้ซื้อแทนบริษัทและลงนามฝั่งผู้ขายด้วย แม้ราคาจะดูเหมาะสม ก็ยังต้องตรวจว่ามีสิทธิทำแทนทั้งสองฝ่ายหรือไม่ และใครอนุมัติธุรกรรมนี้ไว้

ตัวแทนที่ยังไม่ได้รับความยินยอมของตัวการ โดยหลักไม่อาจทำนิติกรรมในนามตัวการกับตนเอง หรือเป็นตัวแทนอีกฝ่ายในนิติกรรมเดียวกันได้ ตามมาตรา 805 เว้นแต่นิติกรรมนั้นมีเฉพาะการชำระหนี้ จึงต้องตรวจทั้งอำนาจเดิม ความยินยอม และลักษณะงานจริง ไม่ใช่เห็นลายเซ็นครบแล้วสรุปว่าสัญญาผูกพันแน่นอน หรือเห็นคนเดียวเซ็นสองช่องแล้วสรุปว่าเป็นโมฆะทุกกรณี

กรณีใดควรตรวจเป็นพิเศษ

บทความนี้เป็นบทความตรวจอาการและวางวิธีตรวจเอกสาร สำหรับการซื้อขาย จ้างงาน หรือทำข้อตกลงผ่านผู้แทนที่อยู่ทั้งสองฝั่ง เช่น ผู้รับมอบอำนาจซื้อทรัพย์ของตนให้ตัวการ หรือผู้รับมอบอำนาจคนเดียวลงนามแทนทั้งผู้ซื้อและผู้ขาย

คำว่า “ตัวการ” หมายถึงผู้ที่ให้ตัวแทนทำการแทน ส่วนความยินยอมต้องมาจากผู้มีสิทธิตัดสินใจเรื่องนั้นจริง หากตัวการเป็นบริษัท ต้องตรวจหนังสือรับรอง ข้อบังคับ และการอนุมัติที่เกี่ยวข้อง ผู้ที่มีผลประโยชน์ขัดกันไม่ควรเขียนอนุมัติให้ตนเองแล้วถือว่าจบการตรวจ

การซื้อจากบริษัทที่ญาติของตัวแทนถือหุ้น ไม่ได้แปลว่าเป็นการทำสัญญากับตนเองตามมาตรา 805 ทุกครั้ง ต้องดูฐานผู้ลงนาม ความเป็นตัวแทน และผลประโยชน์ที่เกี่ยวข้อง ส่วนกรรมการนิติบุคคล ผู้จัดการมรดก หรือผู้แทนโดยชอบธรรมอาจอยู่ภายใต้กฎเฉพาะเพิ่ม จึงใช้คำตอบเดียวครอบคลุมไม่ได้

สิ่งที่ควรทำก่อนยอมรับหรือคัดค้านสัญญา

1. เก็บสัญญาและภาคผนวกฉบับลงนามครบทุกหน้า รวมฉบับอิเล็กทรอนิกส์ ประวัติการส่ง และเอกสารอนุมัติ อย่าแก้ไฟล์ต้นฉบับหรือให้ผู้เกี่ยวข้องทำลายหลักฐาน
2. เขียนผังว่าใครเป็นคู่สัญญาฝั่งใด ใครลงนามในฐานะใด และรับอำนาจมาจากใคร แยกชื่อบุคคลจากชื่อนิติบุคคลให้ชัด
3. อ่านหนังสือมอบอำนาจและคำสั่ง ระบุว่าครอบคลุมสินค้าหรือทรัพย์รายการนี้ ราคา เงื่อนไข และการทำกับตนเองหรืออีกฝ่ายด้วยหรือไม่
4. ขอหลักฐานความยินยอมจากตัวการ ตรวจวันที่ ผู้ให้ความยินยอม และข้อมูลที่เปิดเผยในเวลานั้น โดยเฉพาะราคาหรือประโยชน์ที่ตัวแทนได้รับ
5. ตรวจว่ามีการส่งของ จ่ายเงิน รับประโยชน์ หรือยืนยันสัญญาภายหลังแล้วเพียงใด การกระทำเหล่านี้อาจเกี่ยวกับการให้สัตยาบัน จึงควรบันทึกก่อนตัดสินใจต่อ
6. หากยังไม่ลงนาม ให้แยกผู้แทนและกระบวนการอนุมัติให้เหมาะสม หากลงนามแล้ว ให้ทนายตรวจวิธีแจ้งข้อโต้แย้งก่อนหยุดจ่าย ยึดของ หรือส่งหนังสือกล่าวหาบุคคลใด

หนังสือมอบอำนาจทั่วไปเพียงพอหรือไม่

ข้อความว่า “มีอำนาจซื้อขายและลงนามเอกสารทุกชนิด” ต้องอ่านร่วมกับข้อเท็จจริง ไม่ควรถือเองว่าเท่ากับยินยอมให้ตัวแทนทำสัญญากับตัวเองทุกครั้ง ประเด็นที่จะต้องตรวจคืออำนาจทำธุรกรรมและความยินยอมต่อการอยู่ทั้งสองฝั่ง ซึ่งอาจเป็นคนละเรื่อง

เอกสารอนุมัติที่ใช้ตรวจได้ควรระบุคู่สัญญา ความสัมพันธ์หรือส่วนได้เสีย ทรัพย์หรือบริการ ราคา และขอบเขตที่อนุญาต หากธุรกรรมต้องทำตามแบบหรือจดทะเบียน ความยินยอมก็ไม่ได้แทนการทำตามแบบนั้น

หากปัญหาคือผู้ลงนามไม่มีอำนาจแทนบริษัทตั้งแต่ต้น ให้ใช้แนวตรวจ พนักงานเซ็นสัญญาแทนบริษัทโดยไม่มีอำนาจ บริษัทต้องรับผิดไหม ประกอบด้วย เพราะการมีผู้รับรองราคาว่าเหมาะสมไม่แก้ปัญหาอำนาจลงนามแทนบริษัทโดยอัตโนมัติ

ข้อยกเว้นเฉพาะการชำระหนี้ ใช้ได้กว้างแค่ไหน

มาตรา 805 ยกเว้นนิติกรรมที่มีเฉพาะการชำระหนี้ จึงต้องแยกการทำตามหน้าที่เดิมออกจากการสร้างหรือเปลี่ยนข้อตกลงใหม่ ตัวอย่างเช่น การตกลงซื้อสินค้าเพิ่ม ลดหนี้ แลกทรัพย์ หรือเพิ่มค่าบริการ ไม่ควรถูกเรียกรวมว่าเป็นเพียงการชำระหนี้โดยไม่ตรวจเนื้อหา

หากมีการกระทำนอกอำนาจ มาตรา 823 เป็นบทที่ต้องพิจารณาเรื่องผลต่อเจ้าของเรื่องและการให้สัตยาบัน การตอบรับหรือรับประโยชน์ภายหลังต้องอ่านตามพฤติการณ์จริง อย่าให้คนในกิจการเซ็น “รับรองย้อนหลัง” ก่อนทราบว่าจะผูกพันสิ่งใดบ้าง

หน้าที่ตามคำสั่ง การชี้แจงบัญชี และความรับผิดจากการทำโดยไม่มีอำนาจยังต้องตรวจตามมาตรา 807, 809 และ 812 แม้ข้อพิพาทเรื่องความผูกพันของสัญญาจะยังไม่ยุติ

เอกสารที่ควรเตรียม

• ตัวการและตัวแทน: หนังสือรับรองบริษัท ข้อบังคับ มติหรือคำสั่ง และใบมอบอำนาจ เพื่อยืนยันลำดับอำนาจ
• ธุรกรรม: สัญญา ใบเสนอราคา เปรียบเทียบราคา และบัญชีทรัพย์ เพื่อดูสิ่งที่ตกลงกับประโยชน์ที่เกี่ยวข้อง
• การชำระและส่งมอบ: ใบส่งของ ใบรับงาน สลิปและใบรับเงิน เพื่อแยกข้อตกลงออกจากการปฏิบัติจริง
• ความยินยอมและข้อพิพาท: อีเมล แชต หนังสือเปิดเผยส่วนได้เสีย และหนังสือคัดค้าน เพื่อเรียงว่าใครรู้และอนุมัติเรื่องใดเมื่อไร

ระยะเวลาและค่าใช้จ่าย

ระยะตรวจขึ้นกับจำนวนบริษัท สัญญาที่เชื่อมกัน และการหาเอกสารอำนาจ ณ วันที่ทำรายการ หากทรัพย์ถูกโอนต่อหรือใกล้มีการจ่ายเงินก้อนใหม่ ต้องจัดลำดับงานเร่งด่วนก่อนการสรุปความรับผิดทั้งหมด

ค่าทนายอาจแยกงานตรวจอำนาจ ร่างหนังสือ เจรจา และดำเนินคดี ค่าเอกสารทะเบียนหรือประเมินราคาทรัพย์เป็นค่าใช้จ่ายภายนอก ส่วนค่าธรรมเนียมราชการขึ้นกับการดำเนินการจริง ต้องประเมินจากเอกสาร ไม่อาจตั้งราคาเหมารวมให้ทุกเรื่องได้

ข้อผิดพลาดที่ทำให้แก้เรื่องยากขึ้น

• ถือว่าราคาตลาดยุติธรรมแล้วไม่ต้องตรวจความยินยอม ทั้งที่อำนาจทำสัญญาเป็นอีกประเด็น
• เหมาว่ากรรมการร่วมกันทุกบริษัททำสัญญาระหว่างบริษัทไม่ได้ โดยยังไม่ดูฐานอำนาจและกระบวนการอนุมัติ
• ให้ตัวแทนร่างใบรับรองย้อนหลังเอง โดยคนอนุมัติยังไม่รู้รายละเอียดผลประโยชน์ที่เกี่ยวข้อง
• ประกาศกล่าวหาว่าทุจริตทันที ทั้งที่ยังพิสูจน์ไม่ได้ว่าเกิดความเสียหายหรือมีเจตนาอย่างไร

จุดที่ควรให้ทนายเข้าดูแล

ควรให้ตรวจเมื่อสัญญามีมูลค่าสูง มีการขายทรัพย์ให้ผู้แทน มีหลายบริษัทใช้ผู้ลงนามคนเดียว หรือเริ่มมีการโอนเงินและทรัพย์ออกจากกิจการ หากจะยุติอำนาจตัวแทนต้องแจ้งผู้เกี่ยวข้องให้เหมาะสม ดู ถอนอำนาจตัวแทนแล้ว ต้องแจ้งใครเพื่อหยุดการเซ็นแทน

เมื่อผู้แทนปฏิเสธส่งเอกสารหรือมีการขอให้เจ้าของกิจการรับรองย้อนหลัง ควรให้ทนายตรวจทั้งสิ่งที่ต้องรักษาไว้และผลของการลงนามก่อนตอบ ไม่ควรเซ็นเพื่อให้การประชุมจบโดยยังไม่ได้อ่านขอบเขต

ทนายช่วยตรวจและจัดเอกสารอย่างไร

ทนายทำผังอำนาจ ตรวจข้อห้ามและความยินยอม แยกความผูกพันของสัญญาจากความรับผิดของผู้แทน ร่างหนังสือขอเอกสารหรือสงวนสิทธิ และจัดกระบวนการอนุมัติธุรกรรมที่เปิดเผยส่วนได้เสีย หากมีข้อพิพาทจึงประเมินคำขอและผู้รับผิดจากหลักฐาน

ขอบเขตงาน บริการร่างและทบทวนสัญญาทางกฎหมาย ครอบคลุมการตรวจเอกสารสัญญา ส่วนแนววางระบบอำนาจก่อนเซ็นอยู่ใน คู่มือร่างและตรวจสัญญาธุรกิจ ฉบับสมบูรณ์ 2026

คำถามที่พบบ่อย

คนเดียวลงนามแทนสองบริษัท สัญญาเสียเสมอไหม

ไม่เสมอ ต้องตรวจฐานอำนาจ ความยินยอม และกฎหมายที่ใช้กับผู้แทนแต่ละฝ่าย ไม่ควรสรุปผลจากจำนวนลายเซ็นอย่างเดียว

เจ้าของบริษัทบอกปากเปล่าว่าอนุญาต พอไหม

ต้องตรวจว่าเจ้าของคนนั้นมีอำนาจให้ความยินยอมแทนบริษัทหรือไม่ และธุรกรรมต้องใช้แบบหรือมติใด หลักฐานที่ชัดเจนช่วยลดข้อโต้แย้ง แต่ไม่ได้แทนขั้นตอนที่กฎหมายบังคับ

ลงนามไปแล้ว แก้ด้วยเปลี่ยนคนเซ็นได้ไหม

การลงนามฉบับใหม่อาจแก้เฉพาะอนาคตหรือผูกพันย้อนหลังตามข้อความที่ตกลง ต้องตรวจผลต่อเงินและทรัพย์ที่ส่งมอบไปแล้วก่อนทำเอกสารใหม่

ติดต่อเพื่อตรวจเอกสาร

คำเตือน

เนื้อหานี้เป็นข้อมูลกฎหมายทั่วไป คำตอบของแต่ละกรณีอาจเปลี่ยนตามข้อเท็จจริง เอกสาร และกำหนดเวลา ควรให้ทนายตรวจข้อมูลก่อนลงนามหรือดำเนินการที่กระทบสิทธิ

แหล่งกฎหมายที่ใช้จัดทำบทความ

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์: มาตรา 805 เรื่องตัวแทนทำนิติกรรมกับตนเองหรือแทนอีกฝ่าย; มาตรา 807, 809 และ 812 เรื่องหน้าที่และความรับผิด; มาตรา 823 เรื่องการกระทำนอกอำนาจและสัตยาบัน

ตัวบทประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ จัดทำโดยสำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา เผยแพร่บนเว็บไซต์ ศอ.บต. · ตรวจมาตราที่อ้างเมื่อ 27 ตุลาคม 2569